هو خليفة اللّه فى ارضه أو بالكتاب الالهى الذى هو مجموع الموجودات اذ هو كتاب اللّه الاعظم و كلّ جوهر من الجواهر حرف من الحروف و كلّ عرض من الاعراض نقطة و اعراب لذلك الحرف و من اطّلع على احد [ هذ ] ين الكتابين لا يخفى عليه اسرار هذه الواردات . ] ] « 1 » هذا كلامه رحمه اللّه . و مىتواند بود كه مراد از « كتاب » ، « قرآن مجيد » باشد [ كه ] شامل جميع علوم معقوله و محسوسات است :

« 2 » قوله :

« 3 » در اين فصل بيان مىكند آن واردات را كه به آن وعده داده بود . و آن مناهج علم و عمل سالكان است كه نفس ناطقه را از عالم ظلمت و صورت بالكليه نجات مىدهد . اولا بيان مىكند واردات مشتمل بر مناهج عمل را ؛ و ثانيا وارد آخر گفته ، واردات مشتمل بر مناهج علم و عمل را « ذكر المبين » ؛ يعنى در عقول مجرده و نفوس فلكيه كه عالم به علوم غير متناهى [ است ] ، يا اجرام افلاك كه جميع كائنات در وى منقوش است . قوله : أنّ السائرين [ [ الى اللّه و هم ] ] « 4 » الذين يقرعون [ ابواب ] عرفات النّور ، مخلصين صابرين « 5 » . يعنى سالكان طريق حق حقيقى قومىاند كه به تحصيل علوم الهيه و اكتساب اخلاق مرضيّه اشتغال نموده ، از روى صبر و اخلاص عبادت مىكنند . و اخلاص عبارت از اين است كه خالص باشد ؛ كه بىشايبهء ريا بوده باشد ؛ و اصلا غير ارتقاى حق چيزى ديگر منظور نباشد . و صبر عبارت از ضبط نفس است از لذات و شهوات جسمانيه ، كه زياده از مقدار واجب باشند . و قهر نمودن قوت غضبيه است كه از وسط تجاوز نتواند كرد ؛ نه در طرف افراط نه تفريط . و چون بعضى از انوار مجردهء عقليه به اعتبار كثرت مناسبت به نور الانوار در احاطه معلومات و تجرد از جسمانيات و افاضهء نور بر غير فوق بعضى است ، بنا بر آن مراتب عقليهء انوار مجرده را به « غرفه » تشبيه داده است و مراتب انوار جوهريهء عقليه مثل مراتب انوار عرضيه است . و چنانچه نور مشعل اكبر و اغلظ است از نور چراغ و نور شمع « 6 » ؛ و نور كوكب از نور جميع مشعلها ؛ و نور ماه از نور جميع كواكب ؛ و نور آفتاب از نور ماه ؛ همچنين در انوار جوهريهء عقليه ، در شدت و غلظت نور ، مراتب ، بسيار است . و اشرف جميع انوار و اعلى و اشد نورانيت شمس الشموس