« 1 » اين فصل در بيان احوال اكثر نفوس است به مذهب مصنف ، و جميع نفوس منحصر است در نه قسم ، زيرا كه : يا كامل است در علم و عمل ؛ يا ناقص است در علم و عمل ؛ يا متوسط است در [ علم ] و عمل ؛ و يا كامل است در علم و ناقص است در عمل ؛ [ يا كامل است در علم و متوسط در عمل ؛ يا متوسط در علم و ناقص در عمل ] ؛ يا كامل است در عمل و متوسط در علم ؛ يا كامل است در عمل و ناقص است در علم ؛ يا متوسط است در عمل و ناقص است در علم . اين نه قسم است نه قسمت اولى ، و در متوسطين مراتب و درجات بسيار است . و مراد از كامل در علم شخصى است كه عالم « 2 » باشد به علومى كه موجب حصول سعادت نفسانى است و آن منحصر است در اين علوم : علم تهذيب اخلاق و علم منطق و علم رياضى و علم طبيعى و علم الهى ، خواه اين علوم را به وحى و الهام حاصل كرده باشد و يا به تعلّم و به تفكر . و اما علم سلوك مشايخ صوفيه داخل در تهذيب اخلاق است . و علم مكاشفه كه آن را علم تصوف و علم حقايق نيز مىگويند داخل است در علم الهى . و اما علم تفسير و حديث و فقه كه مقصد حقيقى از آن تهذيب اخلاق است از اين حيث كه منجر [ به ] تهذيب اخلاق است داخل در علم اخلاق است و از اين حيث كه مخصوص به ملت معين است و به تغيير ملت تغيير مىيابد داخل است در علم مدنيه . و مراد از كامل در عمل « 3 » شخصى است كه به فضايل اربعه موصوف باشد . و مراد از ناقص در علم شخصى است كه عارى باشد از جميع علوم مذكور بالكليه . و مراد از ناقص در عمل شخصى است كه عارى باشد از هر چهار فضيلت . و مراد از متوسط در علم شخصى است كه عالم باشد به بعضى از اين علوم « 4 » و از علم الهى بالكليه عارى