در نقل قول مىآورد كه مكتوبى است دربارهء ابدال : هفت بدلاى هفت اقليم و 357 ابدال ديگر . 3 . در چند موضع از كتابى نام مىبرد كه قصد تحرير آن را مىداشته ، و آن كتاب را سراج الحكمة ناميده است ؛ به احتمال زياد ، اين كتاب در سنّت كتب صوفيان ( شايد در سنت كتب صوفيان چشتى ) مىبوده است « 1 » . با توجه به تذكرات بالا ، تواند بود كه هروى منسوب به سلسلهء طريقت چشتى بوده باشد و يحتمل كه با مراجعه به تذكرههاى صوفيان چشتى بتوان نام و نشانى از وى به دست آورد ؛ هر چند كه از قرائن بر مىآيد كه هروى را ، با توجه به احتمال زيستن وى در هند و با توجه به نقل قول وى از گيسودراز و ساير نشانهها ، از وابستگان سلسلهء چشتى بينگاريم ، مع الاسف ، به هيچ روى نمىتوان با قاطعيت پيرامون شخصيت وى سخنى گفت .
شيوهء شارح در شرح مطالب :
در خصوص روش هروى در شرح مطالب حكمة الاشراق ، امّا ، توجه مىدهيم كه وى بيشتر به جنبههاى عرفانى التفات نظر دارد و به مطالب فلسفى ، يا فلسفى - منطقى صورى به ندرت توجه و علاقهاى بروز مىدهد . انواريه ، در واقع شرحى است بيشتر عرفانى و هر چه كمتر به تحليل فلسفى عنايت داشته است ؛ و اينكه در موارد عديده ، هروى ، پس از شرح عبارات سهروردى علاوه كرده است : « و اين مطابق مذهب اهل حق و مشايخ صوفيه است » ، خود تأكيدى بر اين توجّه خاص مىتواند بود . بنا بر اين ، انواريه ، شرح خاصّى است از فلسفهء اشراق كه تأكيد آن بر جنبههاى عرفانى افكار سهروردى است ؛ و آگاهى بر اين چگونگى حائز اهميت بسيار است ، زيرا كه فلسفهء اشراق خود بيانگر مبانى عرفان است ؛ بيانگر چگونگى مكاشفه ، مشاهدهء اشراقى و شناخت حضورى است . و همين موازين هم براى عرفا و متصوفه ارزش و اهميت دارند . امّا ، متذكر بايد شد كه ارزش فلسفهء اشراق در اين نقطه نظرها خلاصه نمىشود ؛ چون نظام فلسفى سهروردى نظامى است كه هم نكات دقيق منطقى - على الخصوص در تكوين منطقهاى غير ارسطوئى - را حاوى است ، و هم در بردارندهء نكات مهمّ علمى - فلسفى است . اصولا ، نظام كيهانى حكمة الاشراق نظامى است « پيوسته » ( در مقابل نظام ارسطوئى كه نظامى است « منفصل » ) ، كه از مبدأ ، يعنى نور الانوار فيّاض بالذّات ، به طور
هامش
( 1 ) در سلسلهء طريقت چشتى ، همان گونه كه در ديگر سلاسل طريقت ، به طور معمول چند نوع رساله نگاشته مىشده : 1 . ملفوظات صوفيان ؛ 2 . مكتوبات صوفيان ؛ 3 . رسائل آداب المريدين ؛ 4 . تذكرهء اولياء ؛ 5 . دواوين شعراى صوفيان . براى كسب آگاهيهاى بيشتر از تاريخ و افكار سلسلهء طريقت چشتى ر . ك :
« دائرة المعارف اسلام » ، چاپ دوم ، جلد 2 ، ص 50 تا 56 .