انواريه ( ترجمه و شرح حكمة الاشراق سهروردى ) ( فارسى ) — صفحة 123

به سبب تماس آن شىء به جرم لسان . و قوت شامه قوتى است كه مرتب است در دو زائدتى دماغ كه مشابه سر پستان است و چون هوائى منفعل « 1 » به كيفيت رايحه به او مىرسد نور اسفهبد به وسيلهء او ادراك رايحه مىكند . و قوه سامعه قوتى است مرتب در عصب مفروش در سطح باطن صماخ كه گاه هواى منفعل « 2 » به كيفيّت صوتى به آن موضع مىرسد نفس به وسيلهء او ادراك اصوات مىكند . و قوت باصره قوتى است مرتب در عصب مجوف كه هرگاه جسم نورانى يا منور در مقابل او مىآيد نفس ناطقه به وسيلهء آن قوت ادراك صورت او مىكند به اشراق حضورى به انطباع صورت او در عين و نه به وصول شعاع از عين به آن صورت ، كما - سيجىء حقيقته انشاء اللّه . مخفى نماند كه برهان عقلى بر انحصار حواس در اين پنج قائم نشده است و حكما از آثار و احكام و افعال خارجى حكم به وجود اين پنج حس نموده‌اند . مىتواند بود كه حواس ديگر نيز باشد كه ما را علم به وجود او نباشد . [ قوله ] : و محسوسات البصر أشرف . . . و المسموعات ألطف . « 3 » زيرا كه محسوسات بصر انور است از اشياى منور و از جملهء مسموعات اصوات موسيقى است كه نفس را مشتاق عالم نور مىكند زيرا كه اين اصوات مثل اصوات مثل نوريه است و شبه به شبيه جذب مىكند البته . و لهذا حكماى الهى را توجه تمام به نغمات موسيقى بوده است و در اوايل حال سالك را به غايت مفيد است ؛ چنانچه در آخر كتاب مذكور خواهد شد . و حيوانات كاملة الخلقة را پنج حس ديگر است كه حكماى مشائين آن را بيان كرده‌اند : يكى حس مشترك است و آن قوه در مقدم تجويف اول دماغ است و او تركيب مىكند صور محسوسات را ، و حكم مىكند كه اين امر ابيض همان امر شيرين است مثلا ، و اسناد حكم به حس مشترك به طريق مجاز است نه حقيقت است ؛ زيرا كه حاكم در حقيقت نور مدبّر است به وسيله حس مشترك . چنانچه مدرك مبصرات و مسموعات و مشمومات و ملموسات و مذوقات نور مدبّر است به وسيله آن آلات ، و اين حكم مخصوص حس مشترك است ، و از همين حكم نمودن بر امور مختلفه ، استدلال نموده‌اند بر وجود حس ديگر كه غير حواس خمس بوده باشد . زيرا كه چشم نمىتواند شنيد و گوش نمىتواند ديد و بينى نمىتواند شنيد و چشيد ، پس معلوم شد كه ادراك اين امر كه اين ابيض همان امر شيرين است به وسيلهء قوت ديگر است . و به وسيلهء حس مشترك نقطهء جوّاله متحرك به سرعت دايره مىنمايد و قطره نازله خط مستقيم . و سبب آن اين است كه آنچه مقابل باصره است نقطه يا قطره است ، و چون به سرعت حركت مىكند بنا بر آن هر مرتبه كه نقطه يا قطره مقابل باصره مىشود حس مشترك تركيب مىكند نقاط و قطرات [ ر ] ا ، و يك نقطه دايره و يك قطره مستقيم مىنمايد ؛ و دويم خيال است