شرح آن بيت است كه بعدا نقل كرده است وبهمين علت اين مخمسات بنام « شرح چهل اسرار » شهرت دارد « 1 » ودر ديوان اشعار مستان شاه موسوم به « آتشكدهء وحدت » « 2 » هم بچاپ رسيده است . اين مخمسهاى جالب يادآور مخمسهائى است كه مرحوم ملك الشعراء بهار از اشعار شيخ اجل سعدى شيرازي ترتيب داده است « 3 » البتة فرق سبك هردو هم آشكار است . آقاى محرم على چشتى از ارادتمندان خواجة مستان شاه مخمسات مذكور را از زبان حضرت مستان شاه شنيده وياد داشت كرده است - أو مجموعهء چهل اسرار على همداني را در خانقاه معلى كشمير از مستانشاه ياد گرفته وبه بعضي حقائق عرفانى آن پى برده است اينك بعنوان نمونه انتخابى از تضمينات مستان شاه در ذيل نقل ميگردد اين تضمينات تخميسى است كه أو براي دو غزل مير سيد على همداني ترتيب داده وبا نقل آن نمونهء شعر على همداني نيز مذكور ميگردد . ( در هردو مورد مصرعهاى چهارم وپنجم سرودهء على همداني است ) :
1 - آنان كه جلوهء رخ خوب تو ديدهاند * سر تا بپاى بهر جمالت دويدهاند
جان دادهاند وانده عشقت خريدهاند * « أرباب ذوق در غم تو آرميدهاند
از شادى ونعيم دو عالم رميدهاند » * ذره صفت بمهر جمال تو برپرند
هردم ز جان بشوق تو صد جامه ميدرنه * از عرش وفرش وكرسي وكونين برترند
« حوران خلد را به پشيزى نمىخرند
هامش
( 1 ) - شرح چهل اسرار چاپ لاهور ماه ژوئيه ، 1888 م .
( 2 ) - آتشكدهء وحدت چاپ لاهور ، 1315 ق .
( 3 ) - مثلا اين تضمين بهار از مقطع غزل سعدى كه عليه استبداد محمد على شاه قاجار ترتيب داده ملاحظه گردد :جز خطا كارى أزين شاه نميبايد خواست * كانچه مادر أو بينيم سراسر بخطاست