مطالبى كه سيد درين خلاصه آورده در ذيل بآنها أشارت ميكنيم :
1 - عوالم پنجگانه .
2 - خلق موجودات .
3 - ذات وصفات بارى .
4 - انسان كامل . عوالم پنجگانه عبارت است از عالم غيب مطلق يا أعيان ثابته ، عالم جبروت ، عالم ملكوت ، عالم انساني وعالم انسان كامل .
خلق موجودات از ارادهء خداوندى صورت گرفته است : « . . . پس أرادت حق باين حال منضم گشت ومتعلق أعيان شد كاف به نون پيوست تا به امر كن آن چيز
فَيَكُونُ
شد « 1 » - اين حال را كلام گفتند واسم متكلم درين حال بظهور رسيد در بحث ذات وصفات ، حفظ آداب شرع ميفرمايد وچيزى نميگويد كه از روى شرع اسلامى قابل اعتراض وانتقاد باشد . مينويسد : « . . . أهل توحيد اين جمله ( اسما وصفات بارى ) را . . . مظاهر هويت ذات ميخوانند اما در بعضي ظهور صفات غالب ودر بعضي ظهور ذات غالب وبرين معاني واقف نگردد الا انسان كامل كه انسان ناقص بنزد عارف در مرتبهء حيوان مانده است بلكه از حيوان كمتر است . . . از اين واضحتر نميتوان گفت وغيرت حق كشف غطا را نميگذارد وأكابر طريقت از اين زيادت گفتن را رخصت ندادهاند . . . »
انسان كامل آنست كه به پيروى زندگانى واعمال حضرت رسول ( ص ) به مرتبه اعلا برسد تا اينكه مصداق « وبىيسمع وبىيبصر « 2 » » ومظهر
« وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى »
« 3 » گردد .
اشعار متعدد هم در شرح معاني آورده است مثلا اين دو بيتي در موضوع وحدت الوجود ملاحظه گردد :
اى آنكه حدوث وقدمت اوست همه * سرمايهء شادى وغمت اوست همه
تو ديده ندارى كه بخود در نگرى * ورنة ز سرت تا قدمت اوست همه
هامش
( 1 ) - اشاره به آيات 82 يس و 40 النحل وغيره .
( 2 ) - اشاره به حديث قدسي معرفت .
( 3 ) - آيهء 17 ، الأنفال .