برد . آگاه باشيد شما از نسل آدم هستيد و آدم از خاك آفريده شده است . بهترين بندگان خدا ، بندهاى است كه باتقوا باشد . عربيت پدر كسى محسوب نمىشود ، بلكه زبان گويايى است . آن كس كه عملش نتواند او را به جايى برساند ، نسب و شرف نژادى هم او را به جايى نخواهد رساند . « 1 » 2 . در جريان حجةالوداع ، ضمن خطبهء مفصلى كه شامل موضوعات مهم و اساسى بود ، فرمود : « هيچ عربى بر عجمى فضيلت و برترى ندارد ، جز با تقوا . » « 2 » 3 . روزى در تأييد سخنان سلمان كه در گفتوگو با قريش ، در برابر تفكر نادرست و نژادپرستانهء آنها ، بر ارزشهاى معنوى تكيه مىكرد ، فرمود : اى گروه قريش ! شرف و نسب هركس دين اوست ، مردانگى هركس عبارت از خلق و خوى او ، و ريشه و اصل هركس عبارت از عقل و فهم وادراك اوست . « 3 »
جنگهاى قبيلگى
اگر قتلى در ميان اعراب رخ مىداد ، مسئوليت عمده متوجه نزديكترين خويشاوندان قاتل بود و چون معمولًا طايفهء قاتل به حمايت از وى برمىخاستند ، جريان انتقام به جنگهاى خونين مىانجاميد . اين جنگها كه غالباً بر سر مسايل جزيى آغاز مىگرديد ، سالها طول مىكشيد ؛ چنانكه جنگ « بسوس » ميان دو قبيلهء بنىبكر و بنى تَغْلِبْ كه هر دو از قبيلهء ربيعه بودند ، چهل سال طول كشيد ! سرچشمهء اين جنگ ، ورود شترى از قبيلهء اول و متعلق به زنى به نام بسوس ، به حوزهء قدرت و مرتع قُرُق شدهء رئيس قبيله بنىتغلب و كشتهشدن آن بود . « 4 »
هامش
( 1 ) . كلينى ، الروضةمن الكافى ( تهران : دارالكتب الاسلامية ، ط 2 ) ، ص 246 ؛ مجلسى ، بحارالانوار ( تهران : دارالكتب الاسلامى ) ، ج 21 ، ص 137 و 138 ؛ و با اندكى اختلاف در الفاظ سيرهء ابنهشام ، ج 4 ، ص 54 .
( 2 ) . حسن بن على بن شعبه ، تحفالعقول ( قم : مؤسسةالنشر الاسلامى ، ط 2 ، 1363 ) ، ص 34 .
( 3 ) . كلينى ، پيشين ، ص 181 .
( 4 ) . محمد احمد جادالمولى بك ، على محمدالبجاوى و محمدابوالفضل ابراهيم ، ايامالعرب فىالجاهلية ، ( بيروت : داراحياء التراث العربى ) ، ص 142 - 168 ؛ ر . ك : ابناثير ، الكامل فى التاريخ ( بيروت : دارصادر ، 1399 ه . ق ) ، ج 1 ، ص 523 - 539 .