تخطي إلى المحتوى الرئيسي

تاريخ اسلام ( از جاهليت تا رحلت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله وسلم ) — صفحة 24

مساهمون:

ص٢٤

شبه جزيرهء عربستان با آنكه محدود به آبهاى خليج فارس ، درياى عمان ، درياى سرخ و درياى مديترانه است ، جز در قسمت جنوبى ، بهره چندانى از آب ، ندارد و از خشك‌ترين و گرم‌ترين مناطق دنيا به‌شمار مىرود و حتى يك رودخانه بزرگ و يك راه آبى قابل كشتيرانى در آن وجود ندارد و به‌جاى آن ، وادىها است كه گاهى سيلابها در آن جريان پيدا مىكند . علت خشكى اين شبه جزيره ، وجود يك رشته كوهستانى است كه از شبه جزيرهء « سينا » آغاز و در طرف غربى عربستان همه‌جا به امتداد درياى سرخ مانند ديوار بلندى كشيده مىشود و از گوشهء جنوب غربى پيچ خورده ، ساحل جنوبى و شرقى عربستان را تا خليج فارس دور مىزند . بدين ترتيب سه طرف عربستان با اين ديوار بلند كوهستانى محصور شده است و اين ديوار ، مانع نفوذ رطوبت درياها به اين منطقه گشته است . « 1 » از طرف ديگر ، وسعت آبهاى مجاور به قدرى كم است كه گرمى و خشكى اين اراضى وسيع و كم‌باران آفريقايى - آسيايى را تعديل نمىكند ؛ زيرا وزش بادهاى موسمى منظم « سموم » در داخل عربستان موجب مىشود بارانهاى پربركت اقيانوس هند كه به وسيله ابرهاى باران‌زاى اقيانوس هند از جنوب مايه مىگيرد ، كمتر به داخل جزيرةالعرب نفوذ كند . « 2 »

تقسيم‌بندىهاى جزيرةالعرب

جغرافىنويسان عرب و غيرعرب ، جزيرةالعرب را گاهى برحسب وضع طبيعى ( آب و هوا ) و گاهى براساس نژاد و قوم تقسيم كرده‌اند . « 3 » بعضى از دانشمندان معاصر ، آن را به سه بخش

هامش
( 1 ) . علىاكبر فياض ، تاريخ اسلام ( تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، چ 3 ، 1367 ) ، ص 2 ؛ آلبرماله و ژول ايزاك ، تاريخ قرون وسطى تا جنگ صد ساله ، ترجمهء ميرزا عبدالحسين هژير ( تهران : دنياى كتاب ، 1362 ) ، ص 95 .
( 2 ) . فيليپ حِتّى ، پيشين ، ص 24 .
( 3 ) . مَقْدِسى - از دانشمندان مسلمان قرن چهارم - آن را شامل چهار بخش بزرگ : حجاز ، يمن ، عمان و هجرمىداند . ( احسن‌التقاسيم فى معرفة الأقاليم ، ترجمهء علىنقى منزوى ( تهران : شركت مؤلفان و مترجمان ايران ، چ 1 ، 1361 ) ، ص 102 . ولى ديگران آن را شامل پنج بخش ، يعنى تهامه ، حجاز ، نجد ، يمن و عروض مىدانند . ( ابوالفداء ، تقويم‌البلدان ، ترجمهء عبدالمحمد آيتى ( تهران : انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، 1349 ) ، ص 109 ؛ ياقوت حموى ، معجم‌البلدان ، به تصحيح محمدامين الخانجى الكتبى ( قاهره : مطبعةالسعادة ، ط 1 ، 1324 ه . ق ) ، ص 101 و 219 ؛ شكرى آلوسى بغدادى ، بلوغ‌الأرب فى معرفة احوال‌العرب ( قاهره : دارالكتب الحديثه ، ط 2 ) ، ج 1 ، ص 187 ؛ جواد على ، المفصل فى تاريخ‌العرب قبل‌الاسلام ( بيروت : دارالعلم للملايين ، ط 1 ، 1968 م ) ، ج 1 ، ص 167 . تقسيم‌بنديهاى ديگرى نيز كرده‌اند كه بيان آنها در زمان ما چندان فايده ندارد . ر . ك : گوستاولوبون ، تمدن اسلام و عرب ، ترجمهء سيدهاشم حسينى ( تهران : كتاب‌فروشى اسلاميه ) ، ص 31 .