بِالْخُنَّسِ
بعضى مفسرين گفتند : مراد ستارهها است كه روز غايب ميشوند و شب ظاهر ميگردند ، بعضى گفتند : مراد خود خمسه است عطارد زهره مريخ مشترى زحل كه در مجارى خود عند التقارن مستور و غايب ميگردند و از اين جهت شيطان را خناس گفتند كه وقتى كه انسان ذكر خدا بگويد يا استعاذه كند يا تلاوت قرآن كند شيطان فرار مىكند و دور مىشود : ديو بگريزد از آن قوم كه قرآن خوانند .
و وقتى كه غافل شود از ذكر خدا رجوع مىكند و وسوسه مىكند :
يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ
كه در حديث داريم كه قلب انسان دو گوش دارد در يك گوش ملك الهام مىكند و اهل حق را ارشاد مىكند و در يك گوش شيطان وسوسه مىكند و اهل ضلالت را اضلال مىكند لكن در اخبارى كه كلينى در كافى و نعمانى باسناد مختلف از حضرت باقر ( ع ) روايت كردهاند كه تفسير فرمود بوجود حضرت بقية اللَّه كه مخصوص حضرت است و وقت آن را هم تعيين فرموده در سنهء دويست و شصت هجرى غيبت ميفرمايد و مستور مىشود سپس مثل شهاب قبس ظاهر ميگردد و ميفرمايد بر اوى كه : اگر درك كردى زمان او را چشمت روشن مىشود اشاره به اينكه هر كه درك كند زمان ظهور را چشمش روشن ميگردد .
اقول : در آيه مصداق تعيين نفرموده و تفسير برأى هم جايز نيست .
الْجَوارِ الْكُنَّسِ
صفت خنس است كه اين خنس هم جوار كنس است كه هم غيبت مىكند و دورى ميجويد و هم از نظرها مستور و پنهان مىشود مثل آهو كه از ترس صياد ميرود در جايگاه خود كه ميگويد : تكنس فى المغيب ، و كنيسه معبد يهود است كه از معاشرت دست ميكشد و ميرود در آنجا اشتغال بعبادت پيدا مىكند نظير مساجد مسلمين .
وَ اللَّيْلِ إِذا عَسْعَسَ
عسعس گفتند : از لغت اضداد است هم بر اقبال اطلاق مىشود و هم بر ادبار نظير قسط كه هم بر عدل صادق مىشود و هم بر ظلم چنانچه ميفرمايد :
وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
حجرات آيه 9 ، و ميفرمايد :
وَ نَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ
انبياء آيه 47 ، و ميفرمايد از قول نفر من الجن :
وَ أَنَّا