و قضيّه سامرى در مواعده موسى تنها بود چهل شب چون ابتداء سى شب مواعده شده بود و حضرت موسى بقوم فرموده بود و خداوند براى امتحان بنى اسرائيل ده شب اضافه فرمود و در اين ده شب قضيّهء سامرى اتفاق افتاد ، لذا .
(
قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ
) يعنى بعد از آمدن تو در ميقات براى اخذ الواح تورات و امتحانات الهى بسيار است و تمام بندهگان خود را امتحان مىكند چنانچه ميفرمايد : (
أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ
) عنكبوت آيهء 1 و 2 و امتحانات الهى نه براى اينست كه امرى بر او مخفى باشد و بامتحان كشف شود ، بلكه براى خود ممتحن بفتح است كه درجه ايمان او بر خود او كشف شود و امتحانات الهى بسيار است يكى را بغنا امتحان مىكند يكى را به فقر يكى بعزّت ديگرى بذلّت يكى به صحت ديگرى به مرض و بنى اسرائيل در جميع اعصار معرفت آنها در حقّ خداوند بسيار ناقص بود برداريد اين تورية رائج را مطالعه كنيد در قضيّهء حضرت آدم و نوح و لوط و عزيز اينها كه خدا را جسم ميدانند و العياد نسبت جهل و عجز به او ميدهند و توليد و تولّد و شرك و ساير كفريّات و شرح آنها را حقير در مجلّد اوّل كلم الطيّب دادهام مراجعه كنيد .
(
وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ
) كه شرحش در چند آيهء بعد ميآيد و از رسول محترم مروى است فرمود : آنچه در امم سابقه واقع شده در اين امّت واقع مىشود سامرى اين امّت دوّمى و گوساله اوّلى .
[ سوره طه ( 20 ) : آيه 86 ]
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَ لَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي ( 86 )
پس موقعى كه موسى الواح توراة را در ميقات گرفت و بر بنى اسرائيل رجوع كرده و اين وضع آنها را مشاهده كرد بسيار غضبناك شد و تأسف خورد و گفت