مستند بطبيعت و شانس و خوشبختى و اتفاق و پيش آمد مىشمارند يا استناد باصنام و كواكب و شمس و ساير آلهه خود ميدهند و اگر از طرف آلهه هم نگويند آلهه خود را واسطه و شفيع ميدانند و بالجمله انكار مىكنند كه مستند به خدا وحده لا شريك له باشد .
وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ
( اشكال ) جميع اينها كافر نيستند وجه تعبير باكثر چيست ؟ ( جواب ) بعض مفسرين گفتند براى خروج اطفال و نواقص العقول و كسانى كه دعوت به آنها نرسيده است لكن اين جواب تمام نيست زيرا از عنوان كفر و احكام كفر بيرون نيستند غاية الامر قاصرند نه مقصر و بعضى گفتند براى اخراج كسانيست كه در علم الهى گذشته كه ايمان مىآورند اين جواب هم تمام نيست .
زيرا قبل از ايمان از عنوان كفر بيرون نيستند و بعد از ايمان انكار نعمت الهى نمىكنند و ظاهر آيه اينكه اكثر منكرين كافر هستند و حال آنكه انكار و كفر متلازمين هستند و بعضي گفتند ذكر خاص و اراده عام است پس مراد از از اكثر جميع است و اين جواب افسد است بلكه خلاف نص است و تحقيق در جواب اينكه منكرين دو دسته هستند يك دسته كه اكثريت با آنها است اصلا مستند به خدا نميدانند و مستند باسباب ظاهريه طبيعيه يا اسباب سماويه و ارضيه يا بقدرت و توانايى خود يا اشخاص بالا دست خود ميدانند اينها كافر به خدا هستند و يك دسته مستند به خدا ميدانند بتوسط آلهه و شفاعت آنها يا ملائكه و انبياء ميدانند كه آنها از خدا ميگيرند و به سايرين ميدهند اينها و لو از جهت انكار توحيد افعالى كافر هستند و اما از جهت اينكه مبدء آن از جانب خدا است كافر نيستند و اينها در طرف اقليت هستند هذا ما عندنا و اللَّه العالم بمراده .
[ سوره النحل ( 16 ) : آيه 84 ]
وَ يَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً ثُمَّ لا يُؤْذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَ لا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ ( 84 )
و روزى كه مبعوث مىكنيم از هر امتى شهيدي را پس از آن اذن داده نمى