2 - اطلاق بر محكمات قرآن كه نصوص و ظواهر آن باشد
مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ
« 1 » 3 - بمعنى مادر مانند
يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي
« 2 » 4 - اطلاق بر اصل قرى چنانچه در آيه شريفه است
وَ ما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا
« 3 » و مكّه را بر اين اطلاق امّ القرى ناميدند چنانچه در آيه شريفه است
وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها
« 4 » و اطلاق امّى بر پيغمبر اكرم صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم به همين مناسبت است كه از مكه معظمه بوده چنانچه در آيه شريفه است
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ
« 5 » و بخطا رفتهاند بعضى از مفسرين عامّه كه گمان كردهاند پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم را امّى گفتند براى اينكه خواندن و نوشتن را نميدانسته زيرا اخبار اهل بيت اين را تكذيب نموده و در بصائر الدرجات صفار بابى عنوان نموده كه «
انّ رسول اللَّه يقرأ و يكتب بكل لسان
» و حديثى از حضرت جواد عليه السّلام نقل مىكند كه از آن حضرت پرسيدند براى چه نبى را امّى گويند فرمود مردم چه ميگويند عرض كردند گمان ميكنند كه آن حضرت نمىنوشته فرمود «
كذبوا عليه لعنهم اللَّه
» از كجا اين را ميگويند و حال آنكه خداوند در محكم كتابش ميفرمايد
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ
« 6 » پس چگونه تعليم مىكند كسى كه خودش نداند قسم به خدا پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم ميخواند و مينوشت به هفتاد و دو زبان ، و از اينجهت او را امى گفتند كه از مكه معظمه بوده و مكه از امّهات قرى است و همين است قول خداى تعالى
لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها
و از حضرت صادق عليه السّلام روايت مىكند كه «
انّ النبى كان يقرأ و يكتب و يقرأ ما لم يكتب
»
هامش
( 1 ) . سوره آل عمران آيه 5
( 2 ) . سوره طه آيه 95
( 3 ) . سوره قصص آيه 95
( 4 ) . سوره الانعام آيه 92
( 5 ) . سوره الاعراف آيه 155
( 6 ) . سورة الجمعة آيه 2