و از اين قسمت آيه چند نكته استفاده مىشود :
1 - وقود و حطب چنانچه گيرانه آتش است خود هم در آتش ميسوزد و اهل دوزخ نيز ، آتش دوزخ از آنها روشن مىشود و خود در آن ميسوزند و چنانچه حطب خود ميسوزد و چيزهاى ديگر را هم ميسوزاند ، اهل عذاب خود معذبند و جلساء و همنشينان آنها نيز از عذاب آنها معذب ميباشند ، چنانچه در دنيا اهل ضلال در گمراهى هستند و باعث گمراهى ديگران هم ميشوند و بالجمله اعمال بد آتشى است كه هم صاحب خود را و هم ديگران كه بان نزديكند ميسوزاند 2 - تعبير بحصب در آيه
إِنَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ
الآية نه بحطب كنايه از اين است كه وقود حجارة آتشى است كه از بين نميرود چنانچه وقود ديگر آتش كه بدنهاى كفار باشد آن نيز از بين نميرود و به همين معنى اشاره دارد آيه شريفه
كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ
« 1 » 3 - اعمال ناشايسته و اخلاق و ملكات رذيله منشأ آتش دوزخ است و در همين دنيا آتش آخرت فراهم ميگردد .
« مقام پنجم »
در بيان جملهء
« أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ »
: اين جمله دلالت دارد بر اينكه آتش دوزخ الان موجود است زيرا اعدّت را به صيغه ماضى كه دلالت بر تحقق دارد آورده ، و ادلّهء بسيارى بر اثبات وجود فعلى بهشت و دوزخ هست از ضرورة دين و مذهب و نصوص آيات شريفه قرآن و اخبار آل اطهار عليهم السلام كه در كلم الطيب « 2 » متذكر شدهايم و اين معنى با اينكه وقود آتش دوزخ مردم و حجارة « بتها » باشد منافات ندارد ( يعنى توهم شود دخول مردم و حجارة در دوزخ ، فرداى قيامت است ، و تا قيامت نشود داخل دوزخ نشوند و تا وقود مهيا نشود آتش موجود نگردد بنا بر اين
هامش
( 1 ) . سوره نساء آيه 59
( 2 ) . مجلد سوم ص 145 تا 148