تا آن را بدهد و جنس را بگيرد ، در صورتى كه منافقين در هيچ زمانى واجد هدايت نبودهاند كه آن را بدهند و ضلالت را بگيرند و دفع اين اشكال باينست كه هدايت چنانچه در ذيل آيه
« هُدىً لِلْمُتَّقِينَ »
گفته شد همان ارائه طريق است و ايصال بمطلوب ثمره و نتيجه هدايت است و اگر در جايى اطلاق هدايت بر ايصال بمطلوب ( رسانيدن به مقصد ) بشود از باب اطلاق سبب بر مسبب است ، و خداوند تبارك و تعالى اسباب هدايت را براى تمام افراد بشر مهيّا فرمود چنانچه مىفرمايد
إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً
« 1 » چه اسباب تكوينى از عقل و ادراك و قواى باطنى و ظاهرى و اعضاء و جوارح بلكه مخلوقات سفلى و علوى و زمين و آسمان و آنچه در بين آنهاست كه همه براى بشر خلق شده و وسيله هدايت اوست ، و چه اسباب تشريعى از فرستادن پيغمبران و نازل نمودن كتابها و قرار دادن احكام و تكاليف و نصب خليفه و امام در هر عصر و زمان و مبيّن احكام از علماء اعلام و فقهاء كرام و غير اينها از اسباب و وسائل تشريعى ، و بالاخص براى منافقين صدر اول اسلام كه تشرف خدمت حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و ديدن معجزات كافى و استماع سخنان آن بزرگوار و حشر با مسلمانان صدر اول و امثال اينها كه بنحو اتم و اكمل براى آنها فراهم شده بود و اينان به تمام اين اسباب و وسائل هدايت پشت پا زده و فردا جلاى ضلالت كه نفاق باشد انتخاب و اختيار نمودند ، پس صادق است كه در حق آنها گفته شود ضلالت را بهدايت خريدند .
« مطلب دوم »
ملاك هدايت ، متابعت عقل و شرع است در جميع امور ، علما و عملا ، اعتقادا و اخلاقا ، و ملاك ضلالت مخالفت عقل و شرع است در جميع امور مذكوره ، بنا بر اين
هامش
( 1 ) . سوره الدهر آيه 3