أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ
« 1 » ( آيا نديدى پروردگارت چگونه سايه را امتداد داد ) و از اين قبيل است مدّ بصر و مدّ صوت و مدّ عمر و مدّ در قرائت و يمدّ در آيه بمعنى يطيل و يمهل است يعنى آنان را مهلت ميدهد و رها مىكند تا طغيان را بنهايت برسانند و طغيان بمعنى سركشى و تجاوز از حدّ است مثل اينكه گويند دريا طغيان نمود ، وقتى كه آب آن از اندازه بيرون رود چنانچه در آيه شريفه است
إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ
« 2 » و انسان را طاغى گويند وقتى از حد خود خارج شود چنانچه درباره فرعون ميفرمايد
اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى
« 3 » و اين لفظ با عتو قريب المعنى است .
و مراد از طغيان در آيه شريفه تجاوز از حدّ عبوديت و خروج از تحت اطاعت مولى است چه مولى حقيقى كه ذات مقدس حق جلّ و علا باشد و چه موالى كه از جانب حق معيّن شدهاند مانند پيغمبر و امام بلكه هر واجب الاطاعهاى مثل زوج و پدر و مادر و امثال اينها ، و از اين بيان ظاهر مىشود كه بر هر معصيتى طغيان صادق است ولى بحسب عرف طاغى بر كسى كه در معصيت و كفر و نافرمانى مولى غلوّ و زيادتى نمايد اطلاق مىشود و عمه بمعنى تحيّر و ترديد و سرگردانى است كه نداند كجا ميرود و چه مىكند و هدف و مقصدش چيست ! و بعضى گفتند عمه بمعنى كورى باطن است و نسبتش باعمى نسبت خاص با عامّ است چه عمى اعم از كورى ظاهرى و باطنى است پس مفاد آيه شريفه اينست كه خداوند منافقين را به حال تحيّر و سرگردانى در طغيان و سركشى آنان را رها مىكند و مهلت ميدهد تا بطغيان خود ادامه دهند و در تحيّر فرو مانند
هامش
( 1 ) . سوره فرقان آيه 47
( 2 ) . سوره الحاقه آيه 11
( 3 ) . سوره طه آيه 25