آيه رؤساء و بزرگان كفار و منافقينند كه در عقيده و صفات با هم موافق و در خلوت همدم و همراز يكديگرند و كلمه الى بمعنى مع مىباشد يعنى وقتى با رؤساء و بزرگان خود خلوت ميكنند و مجتمع ميشوند ميگويند ما با شما هستيم ، و اضافه شياطين بضمير جمع كه مرجع آن منافقين است كمال دلالت را دارد بر اينكه از يك جنسند و در صفات و ملكات با هم مشتركند و چون داراى صفات شيطانى هستند از اينجهت از آنها بشياطين تعبير شده و امّا كلام درباره شيطان و خلقت او و نوع او و ذريه او و كيفيت توالد و تناسلش و طرز وسوسه و ساير خصوصيات آن بحث طويل الذيل و دامنهدار است كه انشاء اللَّه در ذيل آيه
وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ
« 1 » به مقدارى كه در خور اين كتاب است بيان خواهيم نمود .
« امر چهارم در بيان جمله انا معكم » :
از براى معيّت اقسامى ذكر كردهاند :
1 - معيّت ذاتى مانند معيّت علّت تامه با معلول خود كه انفكاك بين آنها عقلا محال است و مانند لوازم ماهيّت با ماهيّت مثل زوجيّت براى عدد چهار ، بلكه مطلق متلازمين در وجود 2 - معيّت قيّومى مانند معيّت حضرت بارى نسبت بمخلوقات كه قيام تمام موجودات منوط و مربوط باراده اوست در قرآن كريم ميفرمايد
ما يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنى مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ
« 2 » ( سه نفر با هم راز نگويند جز اينكه خدا چهارمى آنها باشد و پنج نفر با هم نجوى نكنند جز اينكه خدا ششمى آنها باشد و كمتر از اين تعداد يا بيشتر از آن با هم راز نگويند جز اينكه خدا با آنها باشد )
هامش
( 1 ) . سوره بقره آيه 32
( 2 ) . سوره مجادله آيه 8