[ سوره البقرة ( 2 ) : آيه 7 ]
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ عَلى سَمْعِهِمْ وَ عَلى أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ ( 7 )
( خداوند بر دلها و گوشهاى ايشان « بواسطه اعمالشان » مهر زده و بر چشمهاى ايشان پرده است و براى آنان عذاب بزرگى است ) ختم بمعنى شدّ و محكم بستن است چنانچه در مجمع است و از اينمعنى است ختم باب بمسمار يعنى ميخ كوب نمودن در براى اينكه كسى داخل نشود و ختم كتاب و كاغذ بلاك و موم براى اينكه باز نشود و مراد از ختم قلب اينست كه بواسطه اعمال ناشايسته و ملكات رذيله كانّ در قلب بسته شده و ديگر معارف حقّه و ايمان و اخلاق فاضله و مواعظ و نصايح در آن وارد نميشود و كلمة على كه براى استعلاء است استيلاء و احاطه ختم را بر تمام اطراف و جوانب قلب افاده ميدهد و جمع قلوب براى افراد است و گر نه هر فردى يك قلب بيشتر ندارد و اصل قلب در لغت بمعنى جسم صنوبرى است كه در طرف چپ سينه قرار داده شده و منشأ روح بخارى در انسان و حيوان است ولى مراد از قلب در آيات قرآنى آن جوهر ملكوتى است كه مجرّد از ماده و صورت است كه از آن بعقل و روح انسانى و نفس ناطقه تعبير ميكنند و اطلاق قلب بر روح انسانى يا باعتبار اينست كه مركز ادراكات انسان و محل توجه روح ، قلب است چنانچه بلاغى ره در مقدّمه تفسير آلاء الرحمن اين مطلب را عنوان فرموده و بر قول مشهور علماى طبيعى كه مركز ادراكات را مغز ميدانند اعتراض نموده و ادلّهء بر اين مطلب اقامه فرموده است و يا از قبيل استعاره و تشبيه معقول بمحسوس و مجرد بمادى است چنانچه در سمع و بصر و اصمّ و ابكم و اعمى اين عنايت بوده است و على سمعهم عطف بر على قلوبهم است يعنى ختم اللَّه على سمعهم ، و باصطلاح