حاصل مىشود چه آنكه در علم اخلاق مبرهن شده كه اعظم معالجات اخلاقى ، خوددارى و جلوگيرى از وقوع آثار اخلاق رذيله و وادار نمودن خود را باتيان و اقدام بآثار اخلاق حميده است تا بدين وسيله آنها بر طرف ، و اينها جاى گزين آنها شوند 2 - دواعى و بواعث تقوى ( چيزهايى كه سبب تقوى مىشود ) خوف و رجاء و محبّت و حياء است و هر چه اينها در نفس زياد شود بواعث و دواعى شهوت و غضب و شيطنت كه منشأ اخلاق رذيله است ضعيف و مقهور ميگردد تا اينكه به كلى زائل شود و اين امريست وجدانى 3 - تقوى ، اجتهاد و مجاهده با نفس است و بنصّ آيه
الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا
« 1 » خداوند شخص متقى را اعانت ميفرمايد و بطرق الهى كه بالاترين آنها صفات خداوندى است هدايت مينمايد
« و بصر عمى افئدتكم »
كورى دل از جهاتى است كه اعظم آنها عصبيّت و عناد و لجاج و حبّ نفس و جهل مركب است و بسا منشأ آن كدورت و تيرهگيهاىى است كه بواسطه معاصى عارض بر قلب مىشود و در اخبار از اين گونه قلوب بقلب منكوس « واژگونه » و قلبى كه اميد خيرى در او نيست تعبير شده و همان است كه در آيات شريفه قرآن ميفرمايد
فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ
« 2 »
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ
« 3 » و تقوى است كه كورى دل را بر طرف مىكند و قلب را بانوار الهى منور ميگرداند
« و شفاء مرض اجسادكم »
مرض اجساد يا امراض جسمانى است كه در اثر شهوترانى و اسراف و بىمبالاتى در امر زندگى عارض انسان مىشود و پيداست كه تقوى دافع و رافع اين گونه امراض است ، يا آفات و بلياتى است كه نتيجه معاصى و نافرمانى خدا است چنانچه مفاد آيه شريفه
هامش
( 1 ) . سوره عنكبوت آيه 69
( 2 ) . سوره حج آيه 45
( 3 ) . سوره بقره آيه 17