برست : يعنى بباليد « 1 » . صيغهء فعل ماضى است و عرب گويد : « نشا » « 2 »
برغست : « 3 » بفتح باء و سكون راء و فتح غين و سكون سين دو معنى دارد : اول ترهء بهارى باشد و مردم خورند و طعم او تيز باشد و چون خشك شود بخورد گاو دهند « 4 » . كسائى گفت : بيت « 5 »
خاك كف پاى رودكى نسترى تو * بشوى گاو هم بخايى برغست
و حكيم سوزنى « 6 » گفت : بيت
برين قوافى چون سوزنى « 7 » نه اى شاعر * خداى داند تا چند « 8 » خايدى برغست
دوم سبزهء [ آب ] باشد اعنى « طلحت » « 9 » .
بست : قسمت « 10 » آب باشد كه برزگران بخشند « 11 » .
خسروانى گفت : بيت
اگرش آب نبودى و حاجتى بودى * ز نوك هر مژهاى آب راندى « 12 » صد بست
بلفخت « 13 » : صيغهء « 14 » فعل ماضى است يعنى جمع كرد و بيندوخت « 15 » . رودكى گفت : بيت « 16 »
[ خود ] خور [ و ] خود « 17 » ده كجا نبوده پشيمان * هر كه بخورد و بداد « 18 » ز آنچه بيلفخت « 19 »
بنشاخت : يعنى بنشاند . فردوسى گفت :
بيت
بحالى كه بودنش بنشاختند « 20 » * ببردند خواب و خورش ساختند « 21 »
بياغاشت « 22 » : برهم سرشته و نم گرفته از آب يا از خون .
بيخشت : « 23 » چيزى باشد بركنده كه از بن بركنده باشد « 24 » . غياثى « 25 » گفت :
نظم « 26 »
چندان گرداندش [ كه ] از پى « 27 » دانگى * با پدر و مادر و نبيره زند مشت
او ز معانى حقير و بىهنر از عقل * جان ز تن آن خسيس بادا بيخشت
فصل پى « 28 »
پاى خوست : زمينى كه پاى كوفته باشد « 29 » .
پتكوت « 30 » : ريچاريست كه از مغز گردكان و شير و ماست كنند بمعنى « بتكوب » بباء و مستشهد بيت سرخسى است و در فصل باء از باب [ باء ] آورده شد .
پرگست : چون « 31 » معاذ الله و مبادا بود « 32 » . كسائى گفت : بيت
رودكى استاد شاعران جهان بود
هامش
( 1 ) - ط : بناليد / ك : بيارند
( 2 ) - ك : عرب نشاه تعال گويند .
( 3 ) - ط : برغ است / ك : « اول ترهء بهاريست طعم او تيز باشد چون خشك شود گاوان خورند » .
( 4 ) - فروزانفر : « به همين معنى در طبس معمول است با تبديل راء بلام ( بلغست ) و در آش خمير و خورش ( قورمه سبزى ) و جوش پره و دمى گندم ( بلغور ) و دمى ارزن ( توگى ) مىريزند و همانست كه آن را قنابرى نيز گويند »
( 5 ) - ك : اين مثال را ندارد
( 6 ) - ك : رودكى گفت
( 7 ) - ك : خوش رودكى
( 8 ) - ك : داند و تا خايدى
( 9 ) - ك : « دويم سبزهء آب يعنى طلحت »
( 10 ) - ط : قيمت
( 11 ) - ك : « قسمت باشد از آب كه برزگران بخشند »
( 12 ) - ك : رندى .
( 13 ) - « 37 » : الفخت
( 14 ) - ك : ضغه
( 15 ) - ك : گردكرد
( 16 ) - ك : شاهد را ندارد
( 17 ) - اصلاح مصراع از « لفس 37 » و وفائى .
( 18 ) - ط : نخورد و نداد
( 19 ) - ط : بيفحلخت
( 20 ) - ط : بشناختند
( 21 ) - ك : شاهد را ندارد
( 22 ) - ك : « بياغاست برهم گرفته و سرشته گرفته باشد . » / فروزانفر : ( مسامحه در تعريف )
( 23 ) - ك : بنخشت
( 24 ) - ك : يعنى از بن بركنده باشد
( 25 ) - ط : غياثى ؟ ؟ ؟
( 26 ) - ك : شاهد را ندارد
( 27 ) - اصلاح شعر از « لفس 39 » .
( 28 ) - ك : عنوان را ندارد .
( 29 ) - ك : زمينى پاى گرفته باشد .
( 30 ) - ك :
« پتكوب ريچاريست كه از مغز گردكان و سير و ماست راست كنند »
( 31 ) - ك : « چون » ندارد
( 32 ) - ك : مباداست