منبع : علاج الامراض ، محمد شريف خان دهلوى ، رويه 4 - 5 .
شرح
( 3 ) . متن كتاب مرحوم عقيلى چنين است : فصل هفتم : در بيان معرفت درجات امزجه ادويه مركبه و طرق استخراج آنها
چون خواهند كه درجات ادويه مركبه را معلوم نمايند كه به كدام درجه است از كيفيات اربعه حرارت و برودت و رطوبت و يبوست و يا معتدل است ، طريقه آن است كه بنگرند آيا مقادير شربات اجزاى آنها ، متساوىاند يا نه ؛ و در صورت اوّل ، آيا همه حارند با يبوست و يا همه حارند با رطوبت و يا همه باردند با يبوست و يا همه باردند با رطوبت و يا مختلفاند ؟ جمع نمايند اجزاى حاره و بارده و رطبه و يابسه را و تقسيم بر عدد ادويه نمايند ، كه معروف به سمى عدد ادويه است ، پس خارج قسمت را اخذ نمايند كه همان ، درجه مزاج آن مركب است .
و در صورت تفاوت ، اسقاط نمايند اقل را از اكثر و باقى را بر عدد ادويه تقسيم نمايند و بگيرند جزء سمى عدد ادويه را - يعنى مخرج آن را - كه درجه كيفيت و مزاج آن مركب نيز همان است .
مثال متفق در مقادير شربات متّحد در كيفيت حرارت و يبوست ، مختلف در مراتب آن هر دو ، ترياق اربعه است كه اجزاى آن موافق نسخه اصل كه حبّ الغار و جنطيانا و مر مكى و زراوند طويل است . همه متساوى در مقدار ، امّا حب الغار و مرّ گرم و خشك در دوم و جنطيانا و زراوند طويل گرم در سوم و خشك در دوماند . پس درجات حرارت ده و يبوست هشت شدند . و ده را كه بر چهار