تقسيم تركيب در سه فرض اين است كه مىگوييم تركيب در هر چيزى يا پيش از وجود يا با وجود و يا بعد از وجود است . تركيب پيش از وجود عبارت است از تركيب در ماهيت ، مانند جسم كه مركب است از هيولا و صورت . تركيب مع الوجود عبارت است از تركيب وجود با ماهيت ، مانند كليهء ماهيات موجوده . تركيب بعد الوجود عبارت است از تركيب شىء از جزئيات يا اجزاء خودش . در اينجا تركيب در وجود بر مسئله تقسيم شىء بر اجزاء يا جزئيات حمل شده است ؛ از جهت اينكه تركيب در نفس معناى وجود معقول نيست . زيرا حقيقت وجود بسيط محض است .
پس از ذكر مطالب گذشته و اثبات اينكه مغايرت در مفهوم دليل مغايرت در حقيقت است ، نتيجه مىگيريم كه هر چيز منشأ صدور دو چيز گردد كه آن دو چيز در عرض يكديگر باشند و يكى از آنها علت ديگرى نباشد ، قابل تقسيم و تجزيهپذير خواهد بود .
بنابراين ، چيزى كه بسيط من جميع الجهات است و هيچگونه تجزيه و تقسيم در ساحت مقدسش راه ندارد ، صدور كثير در عرض يكديگر نيز از آن امكانپذير نيست و به اين ترتيب صحت قاعدهء مورد بحث ثابت مىگردد .
اين برهان را شيخ الرئيس ابو على سينا در كتاب اشارات آورده است ، چنانكه مىگويد :
( تنبيه ) مفهوم إنّ علة ما بحيث يجب عنها ( الف ) غير مفهوم إنّ علة ما بحيث يجب عنها ( ب ) و اذ كان الواحد يجب عنها شيئان فمن حيثيّتين مختلفى المفهوم مختلفى الحقيقة فإمّا أن يكونا من مقوّماته ، أو من لوازمه ، أو بالتّفريق . فإن فرضنا من لوازمه عادا بطلب جذعا فتنتهى هى إلى حيثيّتين من مقوّمات العلّة مختلفتين إمّا للماهيّه و إمّا ينّه موجود و إمّا بالتّفريق . فكلّ ما يلزم عنه اثنان معا ليس أحدهما بتوسط الاخر فهو منقسم الحقيقة . « 124 »
برهان دوم : برهان دوم اين است كه گفته مىشود : هميشه در وجود علت ، يك نوع خصوصيت موجود است كه براساس آن منشأ صدور معلول واقع مىشود . زيرا اگر در وجود علت ، يك نوع خصوصيت و مناسبت با معلول خاص موجود نباشد ، هرگز صدور معلول خاص تحققپذير نخواهد بود و صدور هرگونه معلول از علت موجب ترجيح بدون مرجّح
هامش
( 124 ) . الاشارات و التنبيهات ، ج 3 ، ص 122 .