نقاط براى استخدام در دستگاه خلفاء به بغداد مىآمدند و دانشمندان مسلمان غالبا در خارج بغداد ظهور كردند » . « 1 »
3 - استفادههاى هنگفت مالى و سياسى و مذهبى غير مسلمانان به توسط خلفا
تاكنون قدرى درباره نفوذ و موقعيت ممتاز طبيبان مسيحى و يهودى در دربار خلفا سخن گفته شد طبيعى است كه چنين اقتدارى براى غير مسلمانان در جامعه مسلمان آن روزگار نه تنها باعث امنيت خاطر كامل غير مسلمانان مىشد بلكه آنان مىتوانستند مسيحيان و يهوديان ديگرى را كه در دربار كار نمىكردند مورد حمايت كامل اجتماعى و سياسى و مذهبى خود قرار دهند ، و حتى گاه يك قدم جلوتر نيز رفته و به مسلمانان فخر بفروشند . طبيعى است كه چنين شرايط ايدهآل براى آنان سبب مىگشت كه تا آنجا كه ممكن است نگذارند مسلمانان به علم پزشكى دست يابند و احيانا رقيب آينده آنها در استفاده از اين همه امكانات گردند . بنابراين نه تنها سراسر دوران خلفا ( بهخصوص در مراكز قدرت ، مثل بغداد و شام ) به علل سياست غير مسلمانپرورى خلفا ، زمينه رشد علمى مسيحيان و يهوديان كاملا مستعد و فراهم بود ، بلكه برعكس ، همين سياست نتايج بسيار منفى و بازدارندهاى براى ترقى علمى مسلمانان به بار آورده بود . يكى از دستآوردهاى چنين سياستى براى طبيبان غير مسلمان ثروتهاى بسيار افسانهاى اغلب آنها است كه كتابهايى مثل « تاريخ تمدن اسلام » تأليف جرجى زيدان يا « تاريخ پزشكى ايران » تأليف دكتر سيريل الگود و
هامش
( 1 ) - جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلام ، ص 590 .