و مصر و با مراجعه به جديدترين فهرستهاى بزرگترين كتابخانههاى شرق » « 1 » طرح تأليف الذريعه را عملا به مرحلهء اجرا درآورد .
« علت تأليف الذريعه ( به قول استاد عبد الرحيم محمد على ) كار جرجى زيدان ( در گذشته 1914 م ) مورخ معروف بود . او در كتاب مشهور خود « تاريخ آداب اللغة العربيه » كه تاريخ ادبيات عرب است در 4 جلد ، دربارهء شيعه سخنى بدين مضمون گفت :
« و شيعه طايفهاى بود كوچك و آثار قابل اعتنايى نداشت و اكنون شيعهاى در دنيا وجود ندارد » . اين شد كه شيخ آقا بزرگ و دو همرديف و دوست علمىاش ، سيد حسن صدر ( م 1354 ه . ) و شيخ محمّد حسين كاشف الغطا ( م 1373 ه . ) همپيمان شدند تا هريك در باب معرفى شيعه و فرهنگ غنى تشيّع كارى را برعهده گيرند و سخن اين نويسنده جاهل يا مغرض را به دهنش بازپس بكوبند . . . امّا شيخ آقابزرگ - از ميان اين سه يار علمى - متعهد شد فهرستى براى تأليفات شيعه بنويسد » « 2 » .
و بهاينترتيب همانطور كه « الغدير « 3 » مىگويد : حق با على است . الذريعه مىگويد :
فرهنگ پهناور اسلام در گرو شيعهء على است » « 4 » .
به هر جهت ، با توجه به مشكلاتى كه براى فهرست جامع كتابهاى خطى وجود دارد - كه قبلا به آن اشاره شد - و به رغم اين واقعيت تاريخى كه نقش شيعيان در تهيه و تأليف كتابهاى علمى كاملا شاخص و سهم آنها در پايهگذارى علوم مختلف در تمدن اسلامى و شكوفائى آن ، از همه بيشتر است ، اما متأسفانه به علت حوادث بسيارى كه در
هامش
( 1 ) - شيخ آقابزرگ تهرانى ، ص بيست و يك .
( 2 ) - همان ، ص 22 - 24 .
( 3 ) - « الغدير » اثر بسيار ارزشمند دانشمند و پژوهشگر بزرگ شيعه مرحوم علامه امينى است كه به فارسى نيز ترجمه شده است .
( 4 ) - شيخ آقابزرگ تهرانى ، ص بيست و يك .