صحابه ، مذهب نظّام باشد . ناچار است ايشان را كه تكذيب جاحظ كنند و نسبت گمراهى و جهل دهند به جاحظ در اينكه ردّ مذهب كرده ؛ زيرا رد جاحظ بر نظام به همين ترتيب كه ذكر كرديم معلوم و مشخص است و حال آنكه اين جماعت آن پايه ندارند كه ما قبول كنيم شخص ايشان را در باب جاحظ و واگذاريم آنچه حكايت كرده و خبر داده از نظام . و ميل كنيم به خواهشها و آرزوهاى ايشان كه دلالت نمىكند مگر بر سوء تدبير و قلّت دين و ضعف عقل و رأى .
شيخ گفته است كه اين است مجمل آنچه ثابت شده از نظّام در طعن بر صحابه و ائمه راشدين و تابعين به احسان . و اگر ذكر مىكرديم جميع آنچه در اين باب گفته ، هر آينه به طول مىكشيد كتاب ما ؛ و ما دورى كرديم از اينكه ذكر كنيم تناقض گرفتن او را در ميان اخبار و روايات و آوردن او را كه بعضى از صحابه تكذيب بعض ديگر كرده و حكم كردن او را برايشان به بدعت در ديانتها و به قول باطل دروغ و بهتان .
پس هر گاه اراده كنيد اى گروه ، دانستن احوال و اقوال نظّام را به تفصيل ، بر شماست كه نظر كنيد در كتاب « فتيا » كه از عمرو بن بحر جاحظ است به درستى كه مىيابيد آن را در اين مطلب بر استقصاء و بيان .
با آنكه ابراهيم در عذرى كه خواسته است از براى تخطئه امت پيغمبر كه من نسبت خطا به همه صحابه ندادهام ، بلكه به جمعى دادهام كه ايشان اصحاب فرقتاند نه اصحاب جماعت . تلبيس كرده بر مردمى كه بهره از علم نداشتهاند ؛ زيرا او اعتقاد دارد به فساد اجماع . و به تحقيق نقل نموده اين معنى را از او عمرو بن بحر در كتاب « فتيا » . و گفته است كه ابراهيم گفته است مضطر نمىسازد مرا در مذهب خود كه تخطئه صحابه پيغمبر است صلّى اللَّه عليه و آله اين خبر كه ( 2 ) رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله گفته است :
الفصول المختارة ( دفاع از تشيع ) ( فارسى ) — صفحة 439
مساهمون: الشيخ المفيد
ص٤٣٩