فصل 79 [ اعتراف جاحظ به اشتباهات نظّام ]
شيخ - ايّده اللَّه تعالى - گفته است كه گفته است جاحظ در آخر فصلى كه حكايت كرده از نظّام در كتاب « فتيا » كه بود ابراهيم از حفّاظ حديث با ذهنى تند و زبانى تيز كه به آن راه مىبرد به مسأله پوشيده مشكل و به آن مىگشود عقدهء مسائل را و نزديك مىكرد آنچه از عقول دور بوده باشد .
و مع هذا خطا مىكرد خطائى كه از مردم ناآزموده و تجربه ناكرده سرزند .
و خبط مىنمود خبطى را كه از مردم مست واقع شود و جمع كرده بود ميان هشيارى و غفلت و احتياط و بىاحتياطى .
و بعد از اين همان جاحظ گفته است كه فلان سخن ابراهيم سخنى است كه هيچ يك از اهل اسلام به آن عمل ننمودهاند و اگر چه ابراهيم دراز كرده سخن را و بسيار گفته ليكن غالب شدن براو و ابطال كردن سخن او به عقول نزديك است پس به تحقيق شهادت داده عمرو بن بحر بر نظّام كه مخالفت همه امّت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله نموده و گفته است كه او جمع ميان اضداد مىكرده .
و حال آنكه جاحظ شناساتر بوده است به مذهب نظام از اين جهّال هوادار ؛ و قطع نظر از اين سخن ، مىگوئيم كه مذاهب نظام را به غير از جاحظ كسى نقل نكرده .
پس هر گاه ما تصديق جاحظ نكنيم در ابطال مذهب نظام و مذهب نظام و مذمت او . پس لازم نيست برما كه تصديق كنيم او را در ساير آنچه نقل كرده از نظام ؛ و هر گاه تكذيب كرديم جاحظ را در جميع آنچه نقل نموده از نظام ، پس معلوم نخواهد بود پيش ما مذهبى از براى نظام در فتوى كه ما محتاج شويم به حيلهها در عذر خواهى براى او . و چنين كه اين جماعت هوادار كوشش مىكنند و ديگر اين جماعتى كه ما از ايشان حكايت كرديم كه انكار مىكنند كه تشنيع