فصل 75 [ فتواهاى مختلف عمر در باره ميراث جد ]
و از حكايات شيخ - ادام اللَّه عزّه - و كلام او . شيخ فرموده است كه حكايت كرده عمرو بن بحر جاحظ « 1 » از ابراهيم بن سيار نظّام « 2 » در كتاب « الفتيا » بعد از كلامى كه آورده آن را در صدر كتاب ، گفته است ابراهيم كه گفته است عمر بن خطّاب اگر بودى دين پيغمبر به قياس ( يعنى مردم به عقل احكام شرع پيغمبر را استنباط مىكردند ) هر آينه باطن موزه سزاوارتر بود به مسح كشيدن از ظاهر موزه « 3 » ( در حالت وضو چون ظاهر موزه را مسح فرمودهاند معلوم مىشود كه عقل را در احكام شرعى دخلى نيست ) گفته است ابراهيم نظّام سخن آن كسى كه گفته است اختلاف احكام از عمر به واسطه صلح دادن اهل دعوى است كه خصومت پيش عمر مىبردند بود نه آنكه
هامش
( 1 ) ابو عثمان عمرو بن بحر بن محبوب بصرى ، معروف به « جاحظ » در سال 159 هجرى قمرى در بصره چشم به جهان گشود . او از معتزليان مشهور است كه در علم كلام و ادبيات عرب يد طولائى داشته و در علم كلام از شاگردان ابراهيم بن سيّار معروف به « نظّام » است و تأليفات زيادى دارد .
جاحظ تمايل به ناصبيّه داشت و جزو عثمانيه به شمار مىآيد كه در اين باره كتاب « عثمانيه » را نوشته كه ابو جعفر اسكافى ، شيخ مفيد و سيد احمد بن طاوس در ردّ آن كتابهائى نوشتهاند . جاحظ در آخر عمرش فلج شده بود و در سال 255 در بصره يا بغداد درگذشت . ر . ك : « الكنى و الالقاب » 2 / 136 ، « ريحانة الادب » 1 / 377 .
( 2 ) ابو اسحاق ابراهيم بن سيّار بن هانى بصرى از سران برجسته معتزله است . علم كلام را از دايى خود ابو الهذيل علّاف ، آموخت و در عصر مأمون عبّاسى شهرت به سزائى يافت . بيشتر گفتارش از موضوعات فلسفه براساس عقايد امباذقلس و انكسارغورس از فلاسفه يونان ، بود . فرقه نظّاميه منسوب به اوست . ابو الحسن اشعرى سه كتاب در تكفير نظّام نوشته است . نظّام در سال 231 هجرى قمرى درگذشت . ر . ك : « ريحانة الادب » 6 / 194 ، « ترجمه فهرست ابن نديم » ص 298 ، « فرهنگ فرق اسلامى » ص 445 .
( 3 ) ابن قتيبه دينورى اين مطلب را از عمر بن خطّاب نقل كرده : « تأويل مختلف الحديث » ص 20 ، و ابن حزم اين روايت را به على عليه السّلام نسبت داده است : « المحلّى ابن حزم » 1 / 61 .