؛ يعنى اگر ما بفرستيم پيش ايشان ملائكه را و گفتگو كنند با ايشان اموات و حشر كنيم برايشان جميع چيزها را قبيله قبيله و گروه گروه باز با وجود اينها ايمان نمىآورند مگر اينكه خواهد خداى تعالى .
شيخ مىفرمايد يعنى مگر اينكه مضطر سازد خداى تعالى ايشان را به اختيار .
و جمعى كه فرموده است در باب ايشان :
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ
« 1 » ؛ يعنى بدترين حيوانات پيش خداى تعالى جمعىاند كه كر باشند از شنيدن حق و لال باشند در گفتن آن و تعقل نكنند كلمات حق را و اگر مىدانست خداى تعالى كه در ايشان چيزى است هر آينه مىشنوانيد به ايشان حق را ليكن مىداند كه نيست در ايشان چيزى و اگر مىشنوانيد به ايشان آن را با وجود آنكه در ايشان چيزى نيست هر آينه برمىگشتند و اعراض مىكردند از آن از روى بغض و عناد .
بعد از آن فرموده است در تفصيل ايشان خطاب به ابليس كرده اين آيه را :
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ
« 2 » ؛ يعنى پر مىكنيم جهنم را از تو و از هر كه تابع تو باشد از مردم . و فرموده است :
وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ
« 3 » ( اين خطاب نيز به شيطان است ) ؛ يعنى به درستى كه بر توست لعنت من تا روز قيامت . و فرموده است :
تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما كَسَبَ سَيَصْلى ناراً ذاتَ لَهَبٍ
« 4 »
هامش
( 1 ) . سوره انفال ، آيه 22 - 23 .
( 2 ) سوره صاد ، آيه 85 .
( 3 ) سوره صاد ، آيه 78 .
( 4 ) سوره مسد ، آيه 1 - 3 .