است بر من در استخراج اين احدى ، پس ( اى شيخ ) اگر حرفى هست پيش تو بگو آن را ، پس ( آن شيخ معتزله ) نگفت چيزى « 1 » » در مورد ديگر شيخ مفيد به يك سؤال چند پاسخ مىدهد و بعد مىفرمايد : « جوابهاى اول به خاطر من رسيده و كسى ديگر نگفته » « 2 » . باز شيخ همچنان در اين ميدان مباحثه پيروزمندانه به پيش مىرود و مىگويد : « گفت به من شيخى از حاذقان معتزله و اهل تديّن به مذهب خويش از آن طايفه ، اراده دارم سؤال كنم از تو از مسألهاى كه به خاطر من رسيده و پرسيدهام آن را از جماعتى كه ديدهام از متكلمين اماميه در خراسان و فارس و عراق و جواب نگفتهاند از آن ، جوابى كه ساكت سازد مرا » همين شيخ معتزلهاى وقتى پاسخ دندانشكن شيخ مفيد را مىشنود با تحسين بسيار مىگويد : « و اللَّه ! اين جوابى است ظريف و تازه و نشنيدهام اين ( پاسخ ) را از احدى پيش از اين . . . » « 3 » و در جاى ديگر از اين كتاب شيخ مفيد مىگويد : « مخالفان بحث كردهاند بر طايفهء شيعه . . . و من نديدهم هيچ يك از اصحاب خود را كه جواب از اين بحث گفته باشد و امّا من به حمد اللَّه تعالى جوابى گفتهام از اين بحث ، جوابى روشن . . . » « 4 » در كتاب « الفصول المختارة » غير از بحثهاى حكيمانه شيخ مفيد ، گفتگوهاى علماى ديگر شيعه با مخالفان آمده است كه از جمله آنها : مناظره هشام بن حكم با ضرار بن عمرو ضبّى ، يحيى بن خالد برمكى و عبد اللَّه بن اباضى از سران خوارج ، بحث سيد حميرى با سوّار قاضى و شعرهاى آتشين او عليه قاضى در حضور منصور عباسى ، گفتگوهاى ابو الحسن على بن ميثم با ابو الهذيل علّاف و يك مرد نصرانى ، پاسخهاى نغز فضل بن شاذان به مخالفان و مطالب و مسائل جالب ديگر . شيخ مفيد بحث مفصّلى كه پنجاه صفحه مىباشد در باره افكار كفر آميز ابراهيم نظّام - استاد جاحظ - آورده
هامش
( 1 ) . « ترجمه الفصول المختارة » ص 61
( 2 ) . همان مأخذ ص 227
( 3 ) . همان مأخذ ص 232
( 4 ) . همان مأخذ ص 464