فصل 49 [ قياس و حديث « فتح الف باب » ] - [ توضيحى در باره حديث فوق ]
شيخ - ادام اللَّه عزّه - فرمود : استدلال كردهاند جمعى از ضعفاء فقهاء عامه و جهّال معتزله بر صحت اجتهاد و قياس ( 30 ) به قول امير المؤمنين عليه السّلام كه فرموده است :
« علّمنى رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله الف باب فتح لى كلّ باب الف باب . »
؛ يعنى تعليم كرد مرا رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله هزار باب و گشاده شد براى من به سبب هر بابى از آن هزار باب ( و ظاهرا وجه استدلال اين است كه گشادن بابى به سبب باب ديگر نمىباشد مگر به اجتهاد و قياس ) .
پس در جواب ايشان مىگوئيم كه آيا جميع اصول شريعت هزار اصل است و فروع آن هزار هزار و اين قدر نهايت اصول و فروع است و آنها منحصرند در اين عدد نه كمتر از آن و نه زياد بر آن . يا چنين نيست اگر گمان كنيد چنين است هر آينه قول باطلى گفته خواهيد بود و مىگوئيم به شما كه بنمائيد به ما يك اصل كه هزار فرع داشته باشد تا اينكه ظاهر شود حجت شما و به درستى كه عاجزيد از اين و اگر بگوئيد كه اصول هزار عدد نيست . و نيست ميان اصول اصلى كه هزار فرع داشته باشد باطل مىكنيد استدلال خود را .
پس اگر بگوئيد چه چيز است توجيه قول حضرت امير المؤمنين عليه السّلام و تأويل آن ، جواب مىگوئيم كه چند وجه احتمال دارد :
يكى آنكه كسى كه تعليم كرده است او را هزار باب يعنى رسول صلّى اللَّه عليه و آله گشاده است براى او به سبب هر باب و واقف گردانيده است او را بر اين . ( نه اينكه آن حضرت خود به سبب اجتهاد و قياس از هر باب هزار باب گشوده ) . ؛ دوم آنكه علم او به هر باب باعث شده است كه فكر كند در آن و در اطراف و متعلقات آن پس استفاده كرده است به سبب فكر در هر بابى از آنها علم به هزار باب . و مثل اين است قول نبى صلّى اللَّه عليه و آله كه فرموده است :