افكار ، اينها همه عواملى بود كه سطح آرامى در زندگى قرن چهارم اسلام باقى نمىگذاشت ، و باعث مىشد تا قدرتهاى سياسى بتوانند ، وحدت كلّى اسلامى را و انسجام خلّاق را در امّت ، دچار تزلزل و به هم ريختگى كنند و آن شيرازهء استوار را از هم بگسلند . » « 1 » شهر بغداد در آن روزگار ، به عنوان مهمترين مركز علمى و سياسى جهان اسلام به شمار مىرفت و از ويژگيهاى خاصى برخوردار بود . آل بويه و حمدانيان كه شيعه مذهب بودند ، قدرت يافته و از دانشمندان شيعه حمايت مىكردند يا حد اقل از آن آزار و اذيتها كه قبلا به شيعيان مىرسيد ، جلوگيرى مىكردند و اين فرصت خوبى بود تا دانشمندان شيعه از حقانيّت مذهب اماميّه دفاع نمايند .
شيخ مفيد اين مسئوليّت بزرگ را در بغداد به عهده داشت و شاگردان برجستهاى از قبيل شريف رضى ، سيّد مرتضى ، شيخ طوسى ، ابو العباس نجاشى ، قاضى ابو الفتح كراچى و . . . را تربيت نمود كه هر كدام در دفاع از مبانى شيعه تلاشهاى چشمگيرى انجام دادند و از طرف ديگر شيخ مفيد با بزرگان فرقهء معتزله و اشاعرهء و مذاهب گوناگون اهل سنت و حتى فرقههاى شيعه از قبيل زيديه و اسماعيليه به بحث و مناظره حضورى و شفاهى مىپرداخت ، كه نمونههاى آن را در كتاب ارزنده « الفصول المختارة » مىبينيم .
اين بحث گاهى در خانه شيخ مفيد كه محل رفت و آمد بزرگان همه مذاهب بود ، صورت مىپذيرفت « 2 » و گاهى در مساجد و محافل علمى انجام مىگرفت حتى در مجلس ترحيم ! چنان كه سيد مرتضى رحمه اللَّه گزارش مىدهد كه شيخ مفيد با « قاضى ابو بكر » ( كه از اهل سنت است ) روز وفات ابو عبد اللَّه محمد بن محمد بن طاهر موسوى رحمه اللَّه ( كه از مشايخ روايت شيخ مفيد بود ) ، در منزل وى در
هامش
( 1 ) . « مير حامد حسين » استاد محمد رضا حكيمى ، ص 15 - 16
( 2 ) . « منتظم ابن جوزى » 8 / 11