كه مانع كثرت اعمال اينها گردد يا قلّت ؛ اينها را ذو الخاصيّه خوانند .
* يا آنكه اثر خاصى در كيفيّات بدنيّه كنند ، اعنى « 1 » حرارت و برودت و يبوست و رطوبت ، كه اينها را ملموسات و كيفيّات اوليّه نامند چنانچه خرما و كشمش مثلا بدن را گرم كنند ، فلفل و زنجبيل مثلا از رطوبات بدن كاهند ، كاهو و هندوانه حرارت را كم نمايند ، گرمك و خيار رطوبات بدنيّه را بسيار كنند و بعضى مانند انار و سيب شيرين تغييرى در كيفيات بدنيّه ندهند مثلا .
بيان درجات كيفيات
پس چنين نتيجه گيرند اثر واردات به داخل بدن : اگر [ در ] كيفيّات مخصوصه بدنيّه فقط ، در حرارت و برودت و رطوبت و يبوست تغييرى حاصل نشود گويند معتدل است يعنى فعل وارد در بدن فعلى است مساوى كيفيات صحّى بدنى .
و اگر بدن متأثّر گردد از دارو ولى نه محسوس در اول دفعه و به تكرار و زيادتى مقدار ، كيفيتى محسوس گردد مثلا حرارت ، گويند اين دارو حارّ در درجه اوّل است .
و اگر در اول استعمال كيفيّتى محسوس شود [ امّا ] مريض نگرداند جز به تكرار و زيادتى مقدار ، درجه دويّم بود .
و اگر در استعمال اول مريض گرداند ولى مهلك نشود الّا به تكرّر و فزونى كمّيت ، درجه سيّم است .
و اگر در دفعه اوّل هلاك كند درجه چهارم است . مانند آنكه حارّ بود مثلا به كثرت التهاب و شدّت اشتعال ، حركات قلب و تشنجّات را زياد كند تا منجر به خفقان و موت گردد مانند فرفيون و كچوله ( كه به عربى اذاراقى و بفرانسه نواوميك « * » گويند كه مادّه عائله « 2 » او استركنين و برومين است ) .
و براى هريك از درجات ، عرضى قائل گشتهاند : اول و وسط و آخر ، مثلا گويند حارّ است در اوّل درجه سيّم يا وسط و آخر . پس آشكارا گشت كه ازدياد كيفيّات نيز مستند بخصوصّيت صورتيه هريك از
هامش
( 1 ) . منظور اينكه . . .
( 2 ) . ماده اصلى
( * ) : به ضميمه شماره يك مراجعه فرمائيد .