[ زندگينامه محمّد بن زكريّاء ]
و امّا ثانى او محمّد بن زكريّاء « 1 » رازى
كه مقدّم بر شيخ الرئيس بوده به زمان و به اعتقاد بعضى در طب نيز و تصنيفات متعدده داشته مثل « حاوى الكبير » و « كنّاش المسمّى بالفاخر » و « برء السّاعه » و « من لا يحضره الطّبيب » كه ابن بابويه ملقّب به صدوق محمّد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه كه در رى مدفون است [ و ] از فحول فقهاء امامّيه بوده و در عصر خود اوّل عالم متحبّر بوده كتابى در فقه نوشته « من لا يحضره الفقيه » تسميه نموده پس از تبجيل « 2 » مشار اليه افتخار نمايد به متابعت او در تسميه كتاب . شهرت اين يگانه دهر به درجهاى بوده كه امير منصور بن نوح بن نصر سامانى در بخارا مريض گشته بر جاى مانده بواسطه فلج و استرخاء عام .
بعد از عجز اطبّاء مملكت از علاج امير به استمالت « 3 » و التماس از بخارا وسايل برانگيختهاند از رى محمّد زكرياء رازى را براى معالجه امير بخارا . بالجمله پزشك رازى را حركت داده بعد از طىّ مسافات بعيده در مدّت متجاوز از دو ماه تا به آموى « 4 » رسيدند . جهت عبور از جيحون طبيب فرزانه را امر به جلوس در كشتى نمودند ، امتناع رفتن به كشتى نمود [ و ] حجّت آورد كه پروردگار عالميان فرمود :
« لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ »
« 5 » ، حاصل آنكه خويش را بدست خود ( كه مراد به اراده و اختيار خود باشد ) به هلاكت نيندازيد و نيز همانا از حكمت دور باشد در چنين مهلكه نشستن و خود را در مخاطره ديدن . تا فرستاده امير به بخارا شد و باز آمد ( پزشك فرزانه دستورى تصنيف نموده بود ) با جنيبت « 6 » و پيغام به نويدهاى نيك ، پزشك التفات بدان ننموده ، دستور نزد وى نهاده كه من ، اين كتابم ، چنانچه عمل بدين نمايد مقصود حاصل است و به هيچ وجه محتاج به من نيستند . چون كتاب را به امير نمودند و
هامش
( 1 ) . در كتابت متن ، زكريا را با ذال آورده كه با توجه به نگارش قرآنى نام منسوب به پيامبر بزرگوار الهى ، تصحيح شده است .
( 2 ) . بزرگ داشتن ، تعظيم ، عزت كردن
( 3 ) . دلجويى ، خواهش و تمنا
( 4 ) . رود جيحون
( 5 ) . سوره مباركه بقره ، آيه شريفه 195 .
( 6 ) . اسب زين كرده كه پيشاپيش سلاطين و امرا حركت مىدهند .