عمّال « 1 » بلخ بود در ايّام سلطنت نوح بن منصور سامانى به جانب بخارا رفت و در قريهاى از امّهات قرى مشغول به عمل شده ، از اهل رساتيق « 2 » زنى خواست ستاره نام و ابو على در شهور سنهء سيصد و هفتاد و سه چون بدر از ستاره متولد گشته ، بعد از پنج سال عبد اللّه به شهر بخارا رفت و ابو على را به مكتب فرستاد . بغايت رشيد بود به مرتبهاى كه چون به ده سالگى رسيد از اصول عربيّت و قواعد ادب فراغت دست داد . پدر او اكثر اوقات خود را بعد از آنكه از اشتغال ديوان و عملدارى فارغ شدى به مطالعه كتاب اخوان الصّفا « 3 » گذرانيدى و نيز گاهى در آن تأمّل نمودى و در آنجا شخصى بود موسوم به محمود مسّاح كه علم حساب و هندسه و جبر و مقابله نيكو داشتى . ابو على به اشارت پدر نزد او رفته به تحصيل مطالب رياضى مشغول گشتى و بعد از آن حكيم عبد اللّه بابلى كه در تاريخ حكماء نام او مسطور است به بخارا رسيد و پدر ابو على مشاراليه را اعزاز و اكرام نموده ، به وثاق « 4 » خود فرود آورد و شرائط ضيافت و انواع خدمت به تقديم رسانيد و ابو على قسم منطق از اقسام مطالب حكمت بر وى گذرانيد و اقليدس « 5 » و مجسطى « 6 » نيز در پيش بابلى خواند و بعد از آن به علم طبيعى و الهى اشتغال نموده و ابواب علوم بر وى مفتوح گشت . پس از آن به تحصيل علم طب توجه فرمود . به اندك زمانى به مرتبهاى رسيد كه هيچكس در
هامش
( 1 ) . جمع عامل : كارگزاران
( 2 ) . جمع رستاق : روستا
( 3 ) . انجمنى كه مخفيانه در اواسط قرن 4 ه . ق در بصره و بغداد تشكيل شد كه اعضاء آن جمعى از دانشمندان بزرگ اسلام از ايرانيان بودند كه مىگفتند ديانت اسلام به خرافات آميخته شده است و در فلسفه نيز چون از زبانى به زبان ديگر آمده حقايق نامفهوم و پيچيده گشته و تحريفات در آن راه يافته است و بايد بين دين و فلسفه موافقت و تطبيق ايجاد كرد تا پايدار بمانند . اعضاى انجمن در انواع علوم و فنون كه در آن عصر متداول بود و همچنين در معارف مذهبى و تاريخ ملل و شرايع و اديان دست داشتند و گرد هم نشسته مسائل عقلى و دينى و اجتماعى را مطرح و با دقت و تبادل نظر در آنها خوض مىكردند و در پايان بحث و كنجكاوى دقيق هرچه بنظرشان پسنديده و درست مىآمد بر آن اتفاق مىنمودند و نتيجه افكارشان به صورت مقالات و رسالهها بيرون آمد كه امروز هم در دست است . رسائل اخوان الصفا مشتمل بر 51 مقاله است مربوط به فنون طبيعى و رياضى و الهى و مسائل عقلى و اجتماعى و . . . .
( 4 ) . خانه
( 5 ) . هندسه
( 6 ) . هيئت و نجوم