و معتدل را بىعلامت آريم ولى هنگامى كه در يكى از اينها مائل باشد او را آريم بدون عدد درجات ، مثلا روغن بادام شيرين معتدل است در گرمى و سردى و به غايت مرطب چنين آريم : ( ر ) و خار خسك را گويند مركب القوى [ است ] و خشكى او غالب ، چنين آريم : ( ك ) .
و چيزى را كه گفتند مركب القوى است اگر تفكيك امكان داشته باشد مانند شير ، براى هريك مزاجى معين مىنمايند و الا خارخسك را معنى آنكه قواى متعدده تكافؤ « 1 » در كيفياّت يكديگر نموده معتدل گردند مايل به خشكى مثلا .
و چون ديدن اطبّاء در ايران بر اين شده است كه مقدار ادويه را در نسخهجات در تحت دوا به عدد معيّن مىنمايند و عدد مطلق بدون مميّز ، مثقال مراد است ، در اين نگارش متابعت قوم نموده ولى [ اگر ] خارج از نسخه ، الحاق چيزى لازم شود مثقال را به كتابتش نهيم جهت رفع اشتباه ، چنانچه آيد . « 2 » گفتهاند كه درجات را به اول و وسط و آخر اعتبار نمودهاند و گاه لازم شود كه اعتبار درجات را آريم .
مثلا گويند رازيانه در اول سيم گرم و در آخر اول خشك ؛ چنين آورده شود ( م 3 / 1 ، ك 1 / خ ، اوساط مذكور نگرديده ) [ بر اساس اين جمله ، اعتبار درجات را هم به اختصار مىآورد : اول ( 1 ) ، آخر ( خ ) ] .
شايسته براى معالج آنكه اسم مرض و درجات و استفراغات از مسهل و مقيّئ و مدرّ و معرّق بل منضجات [ را ] به عدد ، اگر عيادت مىنمايد ، در منزل مريض نهد و اگر به مطب آيد حاشيه نسخه به علامت ثبت نمايد تا به ملاحظهء نسخه ، تمام حالات از اول مرض تا هنگام مشاهده نزدش روشن باشد تا اشتباه حاصل نشود . علاوه تعداد مطالب ما مضى « 3 » نزد مريض و كسانش حمل بر كثرت هوش و حافظه طبيب معالج نموده سبب كثرت وثوق آنها به طبيب خواهد بود .
هامش
( 1 ) . برابرى كردن
( 2 ) . در نسخه خطى و طبق توضيح مؤلف ، اعتبار درجات را در بالاى آنها نوشتهاند اما به دليل دشوارى حروفچينى به اين روش ، در اين اثر ، از خط مميز ( / ) استفاده كردهايم . به اين ترتيب حرف يا عدد سمت چپ ، سطح فوقانى محسوب مىشود .
( 3 ) . گذشته ، آنچه در قبل اتفاق افتاده است .