باسباب مفصلهء ذيل اصلا بانهضام نگرايد بلكه همچنان نامنهضم در ان باقى ماند پس گاهى منحدر نشود و قبض شكم صورت بندد و گاهى روى بخارج نهد و اسهال مفرط دست دهد و باشد كه كار غذا بفساد و استحالهء آن بجوهر غريب و كيفيت غير صالح انجامد و بالجمله عبارت از بطلان هضمست كه بناى فتور قوت هاضمه باشد و حدوث اين علل از سوء مزاج معده يا از تولد اخلاط فاسده در ان يا انصباب آنها از عضو ديگر بر ان يا از ضعف جرم معده و تهلهل يافت ليفهاى آن صورت بندد و آثار سوء مزاج و امارات اخلاط متولده و هيضه و حدوث علت بعد قى بسيار و عقب امراض مزمنه بر آنها دلالت كند و هويدا باد كه رداءة طعام و سوء تدبير اكل و شرب و امور وارديه كه بالاى تناول طعام اتفاق افتد من جمله اسباب اين مرض است و رداءة طعام گاهى بكيفيت بود و گاهى بكميت و رداءة كيفيت يا بنفس طعام باشد مثل ماهى تازه يا به نظر غلظت مانند گوشت جاموس يا بنا بر شدت حرارت چون شهد خالص يا بسبب افراط برودت همچو كدو يا از جهت كراهيت رائحه و نامرغوبى طبع بسان شورباى بازارى و نان خورش مزارعان و رداءة كميت يكى آنست كه زياده از مقدار بايست خورند و معده از گواريدن او عاجز آيد دوم آنكه بغايت كمتر و لطيف تناول كنند و معدهء نارى قوى الحرارت ويرا محترق سازد و سوء تدبير اكل و شرب اقسامست چون خوردن ماكول غليظ قبل از لطيف و نوش كردن چيزى قابض پيش از ملين و تناول طعام هنگام امتلا و در حين اشتغال طبيعت بهضم غذا و مانند آن و امور وارديه چون حركت عنيفه پس از تناول طعام و بيدارى مفرط بر اغذيهء عسر الانهضام و خواب بسيار عقب غذا سريع التغير است و بدانند كه در معده چهار قوتست جاذبه و ماسكه و هاضمه و دافعه و استكمال افعال معده منحصر بر صحت اين قوىست و هرگاه در قوى فتور افتد در فعل معده بحسب سبب كه در يك قوت باشد يا در بيشتر يا ضعيف بود يا قويتر نقصان يا بطلان راه يابد پس اگر قوت جاذبه ضعيف شود علامتش آنست كه طعام از فم معده دير فروگذرد و گرانى محسوس شود در سينه و گاه باشد كه بيقرارى و تاسه و گرديدن از پهلو به پهلو و خفقان و سدر و دوار پديد آيد و گاه باشد كه غثيان و قى افتد و اگر قوت ماسكه ضعيف شود آثار او آنست كه معده بر طعام مشتمل نشود و التفات نكند و اگر التفاتى كند ضعيف كند و گاه باشد كه در معده حركتى خفقانى و ارتعاشى پديد آيد و اگر سبب ضعف ماسكه رطوبتى باشد در فم معده يا ضعيفى جرم معده عليل پندارد كه اگر حركت كند طعام خورده بقئ خواهد برآمد و اگر قوت هاضمه ضعيف گردد علامات او آنست كه پس از خوردن طعام تا زمان طويل ثقل و تمدد محسوس
خزائن الملوك ( فارسى ) — صفحة 87
مساهمون: شمس الدين احمد
ص٨٧