نتواند و هنگام سجده متالم شود و از فروبردن لقمه الم خفيف دريابد و فرق ميان صلابت معده و صلابت عضلات آن آنست كه صلابت معده مستدير الهيأة بود در عرض و در جايگاه معده كه از غضروف خنجرى تا نافست ظهور نمايد و صلابت عضلات مستطيل و دراز باشد و از يك طرف آكنده و بجانب ديگر دقيق چون ذنب الفار و در موضع عضلات كه زوجى از آنها در عرض و زوجى در طول و در زوج مؤرب افتاده اند بحصول انجامد و نيز سلامتى افعال معده چون هضم و دفع و غير ذلك شاهد بر صلابت عضلاتست و آفت افعال معده گواه بر صلابت جرم آن و گاه باشد كه بسبب صلابت سپرز و برد مزاج آن طرفى از معده كه با طحال اتصال دارد صلابت پذيرد و آفت طحال بر ان دال بود
ورم معده
چهار گونه بود نوع اول و دوم آنكه از خون باشد يا از صفرا و دموى را فلغمونى معده گويند و علامت اين هر دو نوع تپ و عظم نبض و التهاب معده و درد آن و شدت تشنگى و سرخى يا زردى زبان و دهان و كرب و قى و سقوط اشتها و برودت اطراف مىباشد و بحسب مادهء اين عوارضات هركدام كه بمادهء مسببه مخصوصترست مشتد بود مثلا ثقل و وجع و حمرت بر خون و افراط سوزش و عطش و صفرت بر صفرا دال باشد و اگر آماس در جميع اجزاى معده بود اعراض صعبتر بود اما اگر در جانب قدام معده ورم بود به نظر درآيد خاصه آنگاه كه مريض بر پشت بازخسپد يا نحيف البدن باشد و اگر بجانب خلف معده بود مبصر نمىگردد نوع سوم آنكه از بلغم باشد و علامتش تپ نرم و آهسته و بسيارى لعاب و سقوط شهوت طعام و انتفاخ معده بدون صلابت و سپيدى زبان و تهبج روى و رصاصيت رنگ هويدا بود و سبب اين قسم ورم اجتماع رطوبت در معده بوقوع فساد هضم و ترك رياضات محلله مىباشد نوع چهارم آنكه از سودا بود و علامت آن صلابت ورم و خبث نفس و افكار رديه و تغير رنگ و خشكى روى و بگود افتادن چشم و عفوصت و ترشى دهان پيدا باشد و اين قسم ورم در اكثر انتقالى بود و گاه باشد كه ابتداء افتد و هرگاه آماس گرم معده نضج يابد و مستحيل شود بمده بخراج « 1 » و دبيلهء معده موسوم گردد و علامت وى آنست كه در آغاز نضج تپ غلبه كند و ضربان و وجع بر معده اشتداد پذيرد و چون پختگى كامل شود و ماده همگى مده گردد اعراض مذكوره بسكونت گرايند و امارات انفجار وى آنست كه قشعريره و نافض در اعضا افتد و در اسهال يا قى و يا هر دو مده و خون پديد آيد و آماس فرونشيند
قروح و بثور معده
علامت قروح و بثور معده آنست كه بتناول ترشى و اشياى تيز چون سركه و خردل و مانند آن درد معده از آنچه كه باشد ازدياد پذيرد و در قى و اسهال خون يا ريم برآيد و دهان
هامش
( 1 ) ؟ ؟ ؟