كه بتر كنند پس كى نمايند مقصود از ان بتر لغوىست يعنى قطع بلا شدّه و سل بالفتح آنست كه شريان را بعد انكشاف نظر كنند كه دقيقست يا عظيم اگر دقيقست بصنانير بردارند و از دو جانب ببرند و قطعهء از ان به طول سه اصبع مضموم مستخرج سازند پس ادويهء قاطع الدم چون دواء الكندر جالينوس و غير آن ذرور كنند بعده بمراهم ملتحمه التحام دهند و اگر عظيم باشد نخست آن را فصد كنند و خون از ان به قدر حاجت بگيرند بعد از ان دو جانب آن را بخيطهء ابريشم بفاصلهء سه اصبع بسته از وسط منقطع سازند و هذا هو التبر و بعد قطع ذرور ادويه قاطع الدم به عمل آرند و بعضى سل را مختص داشتهاند با آنكه شريان را بسلاله منقطع نمايند و سلاله آلتىست آهنى با دوائر كه جهت عمل سل موضوع كرده شده و طريق عمل وى آنست كه شريان را بعد انكشاف و تعليق بصنانير به دائرهء از دوائر سلاله انداخته آلهء مذكور را پيچ دهند تا كه شريان از هم منقطع گردد و اين عمل خالى از آفت نيست چنانچه طبرى بدان تشريح كرده و از زمانهء دراز متروكست و فى زماننا هيچ رواج ندارد
ثانى عمل فى اللحم
و اولا حجامت
بايد دانست كه خون محتاج بخروج يا مستولى باشد به ظاهر و باطن هر دو و يا به باطن فقط و يا به ظاهر فقط و يا متوسط باشد ميان اينها پس اگر مستولى باشد به ظاهر و باطن هر دو و يا در باطن فقط لازم باشد اخراج آن بفصد و اگر مستولى باشد به ظاهر فقط لازم باشد اخراج آن بحجامت و اگر مستولى باشد بمتوسط لازم باشد اخراج آن بعلق و تنقيه از نواحى جلد بحجامت « 1 » و علق اكثر از تنقيهء فصدست و حجامت دوگونه است يكى مع الشرط و دوم بلا شرط و حجامت بلا شرط نيز دو گونه است يكى با نار دوم بلا نار و در حجامت مع الشرط سه فائده است اول استفراغ از نفس عضو دوم استيفاى جوهر روح در عضو غير محجوم سوم عدم استفراغ از اعضاى رئيسه و در حجامت بلا شرط هفت فائده است يكى جذب ماده از جهت حركت آن بسوى مخالف « 2 » دوم ابراز اورام غائر كه وصول اثر دواى وضعيه به سهولت شود سوم نقل ماده از عضو شريف جانب عضو خسيس مجاور آن چهارم تسخين عضو بجذب خون طرف آن هرگاه بر عضو برد مستولى شده باشد پنجم تحليل رياح محتبسه در عضو ششم رد عضو بر وضع طبعى وقت زوال از موضع آن هفتم تسكين وجع شديد و درين قسم محجمهء نارى بهتر باشد و اطباى حذاقين در حجامت چند ضوابط مقرر كردهاند
نخستين در عمل حجامت
و در ان چند شرائطست اول آنكه قبل از دوسالگى و بعد از شصتسالگى و اصحاب ابدان فربه را حجامت منعست و نيز پس از حمام اما آن كس را كه خون او غليظ باشد نخست حمام كنانند و ساعتى آسايش دهند و پس از ان
هامش
( 1 ) قال صاحب الترويح و هى ؟ ؟ ؟ الجلد اكثر من تنقية الفصد و يستخرج الدم الرقيق اكثر من الغليظ 12
( 2 ) كما يوضع المحاجم على الثديين عند الافراط فى صدور ؟ ؟ ؟ الطمث 12 ترويح
( 3 ) كما يوضع على البطن للقولنج 12 ترويح