بقول صاحب برهان قاطع چهل استار خراسانىست هر استار پانزده مثقال كه مجموع ششصد مثقال مىشود و آن نيم من شاهى بود
من شاهى
دوصد و شصت و شش و دو ثلث از سير شاهيست هر سير چهار و نيم مثقال كه يك هزار و دويست مثقال مىشود
من اكبرى
سى سير اكبرىست
من جهانگيرى
سى و شش سير جهانگيرىست
من شاهجهانى
چهل سير شاهجهانيست
سومى اعمال باليد
و اين توزع يابد به چهار قسم يكى عمل فى العروق و آن فصدست و كى و بتر و سل دوم عمل فى اللحم و آن حجامت مع الشرطست و بلاشرط و ارسال علق و بط و قطع و كى و كشط و لقط و قدح و خياطت و نحو آن سومى عمل فى العظم و آن جبر كسر عظمست و رد خلع و وثى مفاصل و فقرات و قطع شظاياى عظم بالضرورة چهارمى عمل فى المجارى و آن برآوردن شئ محتبس در انف اطفال و غيره بميل فضى و برآوردن آب و وسخ از گوش بانبوبه و ميل و برآوردن خارماهى و استخوان كله و پاچه و خستهء نغزك و غير آن متشبثه در حلق و علق متعلقهء آن بمنقاش و انبر و بركندن اسنان و اضراس دردناك بانبر و كشادن احتباس البول بقاثاطيرست
نخستين عمل فى العروق
-
اولا فصد
قال الاطباء الفصد تفرق اتصال ارادى خاص بالاوردة بآلة مخصوصة و نزد حذاقين در عمل فصد چند قاعده است
اولا در وجوب فصد و وجوب نضج مادهء خون و تدبير اخراج آن
بايد دانست كه وجوب فصد بسه نوعست يكى آنكه فصد كرده شود شخصى را كه مهيا باشد جهت امراض دمويه بسبب كثرت كميت خون يا رداءت كيفيت آن يا بهر دو وجه دوم آنكه فصد كرده شود شخصى را كه مبتلا باشد بامراض دمويه سوم آنكه فصد كرده شود از خوف مرض و آفتى بىآنكه تكثير خون و تغير آن ملحوظ باشد چون رسيدن ضربه و سقطه و خوف انفجار ورم قبل از نضج و وجوب نضج آنجاست كه استيصال خون مطلوب باشد و مع ذلك خون غليظ يا لزج بود يا رقيق محصور « 1 » و متشبث بعضو مخصوص باشد و ايضا وقت امتلاى اخلاط تا وقتى كه نضج كامل نباشد فصد جائز نيست الا براى خلط سوداى غالب تر جائزست كه نخستين فصد كنند بلا افراط اخذ خون و بعد آن مسهل دهند و اگر خون در بدن قليل باشد و با وجود اين ردى بود واجبست كه اندكاندك بفصد بگيرند و بعد هر فصد غذاى محمود جيد الكيموس و الجوهر داده باشند كه عوض خون ردى خون صالح پيدا شده باشد و همچنين هرگاه خون در بدن شخصى مائل بعضوى باشد و ميلان او بدان عضو موجب آفت عظيم بود و بدان سبب فصد لازم آيد واجبست كه بدفعات خون اندكاندك گيرند و فىمابين بغذاى صالح تدارك كنند و هرگاه در اخلاط رديه مراريت بود و فصد لازم دانند بايد كه نخست نظر كنند كه اذيت ماده حسب كميتست يا باعتبار كيفيت اگر بكميت باشد تنقيهء صفرا نمايند باسهال لطيف
هامش
( 1 ) كافى النقرس و اوجاع المفاصل 12