اگر حرارت باشد و ادويهء مفرده كه در زقى بيايد در اين جا همه نافع است حتى كه سكبينج و قسط و ماذريون و فرفيون و طبيخ ابهل بسيار نافع است و اگرچه آن را تنها بجوشانند تا آب سرخ گردد و بعده سه درم ابهل سوده به اين آب بخورند .
و ايضا نانخواه و زيره نمك طبرزد بخورند و آنچه از سبب حار باشد در آن قصد اخراج صديد ردى و ادرار آن نمايد .
و چون عروق پاك گردد اصلاح مزاج كبد بدانچه رد كبد از التهاب به سوى مزاج طبيعى نمايد بايد كرد و تغذيهء لحمى بارد و حار در علاج كلى مذكور شد و تطليهء آن چنانچه در زقى بيايد به عمل آرند .
[ صاحب كامل ]
و صاحب كامل گويد كه چون سوء حال كبد و فساد مزاج محسوس شود بايد كه در ابتدا صاحب او را از اكثار غذا منع كنند كه آن معده را ثقيل كند و آن را از هضم منع نمايد و در رطوبت بدن افزايش كند و حرارت غريزى را منطقى سازد بهر آنكه در اين حالت ضعيف مىباشد .
و از اغذيهء بطى الانهضام و بارد رطب مثل البان و ماهى تازه و گوشت فربه و روغن كنجد و حبوب و آنچه از گندم و نشاسته و اطريه و آنچه از اين به عسل و شكر مثل فالوده و حلوا و قطائف و مانند آن بسازند اجتناب نمايند .
و افضل چيزى كه در اين استعمال نمايند گرسنگى است و كم نوشيدن آب و امتناع از حركت و رياضت بعد غذا و استحمام به آب شور و شبى و بورقى و كبريتى بعد از رياضت و تناول اغذيهء مسخنهء مجففهء ملطفهء سريع الانهضام بعد ساعتى از استحمام يا بعد از رياضت اگر اتفاق استحمام نشود مثل لحوم دراج و بچهء مرغ و تيهو و كبك و گنجشك به طور اسفيدباج به شبت و نخود و دارچينى و خولنجان و زيرهء پخته يا مطنجن به سركه و مرى و كرويا و خولنجان و دارچينى و فلفل و انجدان و حلتيت و اندكى از شراب ريحانى در آن سداب و كرفس و پودينه قطع كرده و ادام به سركه و مرى و خردل و آنچه از چقندر به زيت و مرى و خردل و سركه و غيره اشياى ملطفه ساخته باشند و بنوشند شراب ريحانى كهنه صرف يا به مزاج اندك و تا ممكن باشد از نوشيدن آب خالص منع كنند مگر اندك و آب بر برف سرد كرده نزديك نبرند .
بعد از آن نظر كنند كه سبب محدث اين مرض چيست اگر ورم جگر يا صلابت يا سدد مجارى آن يا ورم معده يا برودت مزاج آن يا ورم طحال يا ضعف آن باشد مقابلهء هر واحد به ضماد آن نمايند بدانچه در باب هر يك مذكور است .
و اگر سببش احتباس خون حيض يا بواسير بود فصد اكحل كنند و به مقدار احتمال قوت اندك اندك خون برآرند نه در يك دفعه بهر آنكه فصد در اين صورت علاج نيكو است بنا بر تخفيف از قوت و انتهاض حرارت غريزى .
بعد از آن در تقويت تدبير مسخن مجفف مذكور بيفزايد و به حسب قوت رياضت قبل غذا در آفتاب و در مواضع حار استعمال كنند و امر به پوشيدن سر و برهنه داشتن بدن نمايند .
و ليكن بعض رياضت به سوارى آهسته بود و بعض به رفتار بر زمين نرم كه در آن ريگ يا خاك باشد و در رياضت چندان افراط نكنند كه باعث تحليل حرارت غريزى و ضعف قوت گردد .
و اگر ممكن باشد عليل از بلد خويش به سوى شهرى كه هواى او گرم و خشك زياده از آن باشد نقل كند و امر به غلتيدن در ريگ گرم يا خاك حار حسب امكان و احتمال آن نمايند و دلك جيد به دست و پارچهء درشت كنند بعد از آنكه بر بدن قدرى از به ورق و نمك و عفص و شب و مانند آن از اشياى مجفف اندازند و بعد از اين استحمام در آب چشمهء بورقى يا كبريتى يا شبى نمايند .
و اگر ميسر نيايد آبى كه در آن مورد و جفت بلوط و شب و به ورق و كبريت و مازو مع نمام و پودينه و مرزنجوش برنجاسف و نمك و آبى كه در آن آهن گرم داغ كرده باشند بر بدن ريزند بعده قدرى راحت دهند پس به اغذيهء مذكوره غذا سازند و اين تدبيرى است كه از تدبير به اغذيه و غيره در اين مرض استعمال بايد كرد .
و اما آنچه از تدبير به ادويه استعمال نمايند پس ادويهء مدر بول نافع در علاج استسقاى لحمى مثل تخم كرفس كوهى و دوقو و نانخواه و باديان و اسارون و سيساليوس و افسنتين و پودينهء كوهى است چون اين را در آب بپزند و عسل آميخته و دو اوقيه از آن به وزن نيم درم تا نيم مثقال سجرينيا بنوشند .
و اين دوا نيز مدر بول و نافع است دوقو اسارون تخم كرفس كوهى انيسون هر واحد پنج درم جعده كماذريوس كمافيطوس پودينهء كوهى حب بلسان فقاح اذخر هر واحد سه درم سنبل الطيب سليخه هر واحد يك و نيم درم زعفران يك درم باريك سائيده دو درم با دو اوقيه و نيم سكنجبين عسلى ممزوج به آب بخورند .
و ايضا بگيرند تخم كرفس انيسون باديان عصارهء غافث افسنتين رومى سنبل هر واحد يك درم لك ريوند چينى اسقولوقندريون هر واحد سه درم اصل السوس يك و نيم درم باريك سائيده يك درم به شراب ريحانى بخورند .
و اين قرص در ابتداى اين مرض نافع است گل سرخ شش درم زرشك سه درم سنبل الطيب اسارون عصارهء غافث عصارهء افسنتين هر واحد دو درم تخم كرفس انيسون باديان اذخر هر واحد يك و نيم درم زعفران نيم درم همه را باريك سائيده به آب قرص سازند هر قرصى از درم تا مثقال و به آب باديان و آب كرفس اگر حرارت نباشد .
و اگر حرارت باشد به آب كاسنى تلخ و آب كشوث بخورند و قرص ريوند و يا قرص زرشك با سكنجبين چند روز بخورند .
بعده گاه گاهى تنقيه به قى از سكنجبين و ترب و آب شبت مطبوخ كنند لا سيما اگر زمانهء تابستان باشد كه به استفراغ خلط از اين نفع يابند .
و بايد كه استعمال قى قبل استحكام و غلبهء رطوبت باشد و مادام كه قوت قوى بود و هر گاه رطوبت غلبه كند و قوت ضعيف گردد استعمال قى صواب نباشد .
و بايد كه