سرگين گاؤ هر روز سه و نيم مثقال نيز سود دارد و شرب طبيخ بيخ اندرائن ماده را با اسهال دفع كند .
و اگر آب برگ ككرونده به قدر يك توله هر صبح بنوشند و در سه روز تا ده توله رسانند نافع است و استعمال مروق او با ادويهء ديگر مناسب اين مرض معمول است .
و اگر آب برگ او با چند دانهء فلفل سياه سوده بدهند براى ورم اطفال مفيد بوده .
و اگر بيخ كچنال تازه از زمين برآورده به پارچه صاف كرده پوست او بگيرند و فلفل سياه برابر آميخته بر سنگ سائيده حبها به قدر كنار دشتى ساخته يكى صبح و ديگرى شام با عرق باديان بدهند .
و يا همين دستور از پوست بيخ سرس يا فلفل مساوى حبها بندند و به آب مطبوخ كچنال بدهند نافع استسقا است .
و اگر كبريت مغسول سيماب هليله بليلهء آمله اشخار جواكهار نمك سياه نمك سنگ نمك طعام زنجبيل فلفل سياه سهاگهء بريان مساوى مغز جمالگوته مدبر يك جزو ادويهء كوفتنى را كوفته همه را به آب ليمون سائيده خشك سازند همچنين تا بيست و يك بار پس حب قدر سرخ ساخته يك حب با شير شتر بدهند نافع بود .
و سفوف زنجبيل سعد شيطرج زيرهء سفيد كتائى زردچوب گج پيپل پيپلامول مساوى كوفته بيخته تا سه تانگ به آب گرم خوردن لحمى و طبلى را مفيد .
و ايضا تخم كرفس بابرنگ شيطرج فلفل دارفلفل پيپلامول سونف نمك سياه هر يك درم پوست هليله پنج عدد زنجبيل ده درم كوفته بيخته دو درم به آب باديان خوردن نافع استسقا و سوء القنيه است .
و كذا عصارهء ريوند صبر سقوطرى هر واحد يك سرخ دانهء هيل چهار سرخ لك مغسول سنبل الطيب تربد موصوف گل سرخ بابرنگ هر واحد يك ماشه كوفته بيخته نبات برابر آميخته بخورند يا به شهد سرشته بليسند و بالايش تخم كاسنى پنج ماشه باديان هفت ماشه بابرنگ دو ماشه ناگكيسر دو ماشه انجير ولايتى چهار عدد زنجبيل دو ماشه مكوه خشك چهار ماشه تخم خربزه يك توله در پاؤ آثار عرق باديان جوشانيده ماليده صاف نموده سه توله شربت دينار شربت بزورى آميخته بنوشند .
و اگر سفوف كنگنى روز اول يك ماشه و روز دوم دو ماشه و روز سوم سه ماشه خورند پس هر روز سه ماشه خورده باشند و غذا كهچرى مونگ بخورند نافع بود .
و كذا زيرهء سفيد نيمكوفته سه جزو كنگنى نيمكوفته نُه جزو به قدر يك توله وقت شب در پيالهء آب خيسانيده صبح بجوشانند هر گاه نيمه بماند صاف كرده نيمگرم بنوشند .
سفوف پوست هليلهء زرد سناى مكى تربد سفيد بابرنگ هر يك دو درم پوست چثاور پيپل اجوائن باديان اسارون زنجبيل نمك سياه كچلون جواكهار ريوند خطائى هر واحد يك درم كوفته بيخته حسب مزاج بخورند كه براى استسقا و سوء القنيه نافع است .
و همچنين انگزد سه درم دارفلفل زنجبيل نانخواه هر يك شش درم پوست هليلهء زرد شيطرج قسط بهمن سفيد سناى مكى هر يك نه درم سفوف ساخته به قدر حاجت استعمال نمايند كه مجرب است .
و اگر هر بهيره آمله چيته بدهارا سونهه اجوائن بيخ خراسانى اجمود پيپل مرچ سياه نمك سياه مساوى كوفته بيخته يك درم بخورند براى ورم بدن و تهبج اطراف نافع بود و اين معجون جهت ورم شكم و استسقا مجرب بعضى اطباى هند است مرچ سياه دو توله زيرهء سياه چهار توله سداب يك و نيم توله پودينه يك توله پوست هليلهء زرد تربد موصوف زنجبيل هر يك پنج توله بچ نمك كچهيه هر يك نه ماشه گلقند شهد هر يك نيم پاؤ ربع آن نبات مصرى نيم آثار به دستور مرتب سازند
و اين عرق گهيكوار براى اين مرض و صلابت سپرز و جگر و معده مجرب حكيم بقا خان است مغز گهيكوار چهار و نيم سير زنجبيل دارفلفل فلفل گرد بچ پترج الائچى سفيد جائفل ناگر موتهه مرهى بوتى نمك سنگ هر واحد شش دام قند سياه سى و يك آثار به آب سه من شاهجهانى دفن كرده عرق كشند و دواى خبث الحديد به نسخه علاج الغربا كه در قرابادين مرقوم شد نيز در اين باب مجرب اهل هند است .
اقوال حكما :
[ شيخ ]
شيخ مىفرمايد كه اصول كليه در اين مرض نافع است و مع لك در علاج استسقاى زقى اشارات به معالجات لحمى كرده شده و گاهى در اين حاجت به فصد افتد اگر سبب مرض احتباس خون حيض يا بواسير بود و در آنجا دلائل امتلا باشد كه در فصد اين هنگام ازالهء ماده خانق مطفى است و فصد براى لحمى از زقى شديد المناسبت است و لين طبيعت براى ايشان صالح است .
و اگر با لحمى تب باشد اسهال به دوا و فصد جائز نيست تا وقتى كه تب زائل نشود و قرص شبرم و شرب آن به نوعى كه در باب زقى وصف يابد شديد الملائمة به لحمى است از ساير انواع استسقا و حبس واجب نبود بلكه دائم اسهال آورند و اگرچه به دواى معتدل باشد .
و قى و غراغر منقى دماغ نافع است و اسهال مفيد بوده و افضل او آن است كه به حب ريوند باشد و براى استسقا و خصوصاً لحمى رياضت است اولًا به استلقا ابتدا كنند پس به سوارى بر پشت مركب بعده به رفتار بر زمين نرم رملى و عرق را مسح كنند تا رشح اول به ثانى مركب نشود و سدد نگردد و بعد از رياضت متعرض تسخين شوند خصوصاً به آفتاب كه آن قوى الغوص است .
و چون حرارت آفتاب شدت كند سر را بپوشند تا مرض دماغى به هم نرسد و سائر اعضا را مكشوف دارند و بر ريگ بخوابند اگر يافته شود و ذرورات كه در زقى مذكور گردد به كار برند پس هر گاه عرق جارى گردد مسح كنند و به مثل روغن قثاء الحمار و مانند آن تدهين نمايند و از مهاب هواى بارد احتراز كنند .
و واجب است كه دواء الملك و دواء الكركم و كلكلانج نيز بخورند و مدرات مذكور در زقى و مسهلات كه در آن تلطيف و تجفيف باشد استعمال كنند و از آن جمله قرص غافث به ابهل در ماء الاصول است و در سكنجبين بزورى