باز مكوه گل سرخ اصل السوس خطمى خبازى خارخسك بيخ كاسنى در عرق مكوه شب تر نموده صبح ماليده صاف كرده شربت بزورى خاكشى اضافه كرده بدهند .
بعده به رعايت شدت سرفه گل گاؤزبان پرسياوشان اضافه كنند و نزلهبند معروف نهند بعده ضماد زعفران صبر هر يك نيم درم افسنتين سنبل الطيب هر يك يك درم باشد به آب نيم گرم نمايند و نسخه شربت دينار و شربت بزورى تيار كنانند .
اگر از اين ضماد گرمى شود و اسهال بسيار آيد لعاب بهدانهء بريان در عرق مكوه و گلاب برآورده رب به بارتنگ داخل كرده دهند و آب كه در آن بارتنگ جوش داده باشند بدهند و وقت شام گلاب عرق كيورهء آب مكوهء سبز مروق شربت بزورى بارتنگ داخل كرده دهند .
بعد كمى اسهال اگر در شكم پيدا شود معجون كمونى با عرق باديان بخورانند و از نمك و سبوس گندم تكميد كنند بعده معجون كمونى در كيوره جوش داده بارتنگ تخم ريحان داخل كرده بخورند .
باز معجون كمونى خورانيده بارتنگ نبات در عرق كيوره عرق اصل السوس خانهساز عرق پودينه يك دو جوش داده به طريق قهوه كمكم جوشانند .
و اگر سرفه شدت كند پرسياوشان اضافه كنند و براى ضماد اول زيره در عرق باديان سائيده و باز مكوه خشك اضافه كرده باز مكوه سبز در عرق باديان سائيده باز زيره سياه عنب الثعلب بابونه به آب مكوهء سبز سائيده استعمال نمايند بعده چند روز پى هم به دوار ضماد كنند .
باز معجون كمونى خورده بارتنگ در عرق اصل السوس و آب مكوه مروق يك جوش داده شربت مركب داخل كرده بنوشند .
بعده اگر مزاج متحمل نبيند شير شتر به وزن سه فلوس با نبات بدهند و وقت شام اگر سرفه بسيار شود كمونى اول بخورند بالايش اصل السوس پرسياوشان در عرقيات جوش داده بارتنگ داخل كرده يك جوش ديگر داده شربت مركب داخل كرده بنوشند .
و بعد چند روز كمونى دور كرده شود هر گاه شير تا دوازده فلوس رسد سه چهار روز بر آن توقف نمايند .
و اگر در اين ضمن به سبب ناگواريدن طعام قى شود گلقند بر شير افزايند .
و اگر درد معلوم شود كمونى بر شير اضافه كنند و براى سرفه حبوب سعال معمولى .
و ايضا دبيد الورد و دواء المسك بارد علوىخانى تيار كنند و هر دو لعوق معمول جهت اخراج بلغم غليظ هم مرتب سازند و گاه گاه باديان بخورانند و ضماد تأليف اكمل خان براى على نقى خان به عمل آرند .
بعده چون شير شتر تا چهارده فلوس برسد بر آن اكتفا نمايند و كمونى را دور كنند و نسخه شربت مركب اين است باديان تخم كشوث زيره سياه بارتنگ پودينه خشك انيسون تخم كرفس هر يك دو توله شب در آب تر نموده صبح جوشانيده صاف كرده با يك آثار شكر به قوام آرند .
و اگر بعد تخمه اسهال و پيچش با سقوط اشتها از سه ماه و از سدهء كبد باشد زرشك لك مغسول قصب الزريره گل سرخ هر واحد يك ماشه سفوف نموده بخورند بالايش تخم كاسنى عنب الثعلب هر يك شش ماشه شكاعى بادآورد هر يك چهار ماشه به عرق عنب الثعلب ده دام جوشانيده نبات توله داخل كرده بنوشند .
دوم روز گلقند دو توله به جاى نبات افزايند سوم روز سناى مكى نه ماشه زياده كنند باز سنا موقوف كنند تا قوت زائل نشود چه در استسقا اسهال كثير ردى است به ذبول مىانجامد لهذا گفتهاند كه اسهال در اين مرض بر وفق بايد گردد .
و اگر با ورم گلو باشد انجير زرد دو دانه باديان پرسياوشان هر يك چهار ماشه بيخ باديان عنب الثعلب هر يك شش ماشه مويز منقى ده دانه جوشانيده گلقند سه توله دهند غذا شله كهچرى موكهه روزانه و به جهت شام آب گوشت دراج و تيهو .
روز دوم باداورد سه ماشه افزايند بعده گل بنفشه شش ماشه اضافه كنند بعد دو سه روز معجون كلكلانج شش ماشه همراه عرق مكوه ده دام دهند و به جهت ورم گلو غرغره به آب گشنيز سيزده توله سكنجبين دو توله كنند .
و اگر طفل دو سه ساله را از يك ماه دو سه اسهال و سرفه باشد عنب الثعلب پرسياوشان و باديان هر يك سه ماشه مويز منقى پنج دانه تخم كاسنى كوفته دو ماشه بيخ سوسن زوفاى خشك هر واحد يك ماشه گل بنفشه اصل السوس هر يك دو ماشه در عرق عنب الثعلب تر كرده صبح جوش داده گلقند يك توله ماليده صاف كرده دهند
بعده به جاى گلقند شربت دينار غذا آب يخنى و گاهى دو دانه انجير دهند يا چهار پنج دانه مويز منقى و طعام ديگر هرگز ندهند و به جاى آب عرق مكوه بعده به جاى تخم كاسنى تخم خيارين چار ماشه به رعايت سرفه كنند .
و بدانند كه در استسقا اگر حاجت تليين شود به روفق نمايند و ادويهء حاره و خصوص در زقى بسيار نبايد داد چه گاهى در استسقا از حرارت ادويهء حاره ضرر مىشود چنانچه يكى مستسقى را حرارت زياده شد و سه روز خواب نيامد و هذيان به درجهء كمال بود ارتعاش در دست و پا گرديد چون آب كاسنى سبز مروق و آب عنب الثعلب تازه شيرهء زرشك سكنجبين بزورى دادند هذيان بر طرف شد و خواب هم آمد و تخفيف يافت .
پس لازم است كه در اول علاج احتياط از دواى حار نمايند در بعضى نسخه كاسنى و خيارين كوفته داخل كرده باشند .
بالجمله آنچه ترتيب در علاج كلى در قول قرشى و سديد مسطور شد به همان نسق مىكرده باشند و بعد تخفيف در ورم به شام آب يخنى و صبح كهچرى موكهه از يك درم شروع كنند .
و اگر مرد پيرانه سال بيمار سه ماه باشد و پيش از يك ماه گاه گاه تب و سرفه و ورم با عطش از سده بود بايد كه اول تفتيح سدد بايد كرد از ماء الاصول عنب الثعلب بيخ باديان پوست بيخ كاسنى
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 84
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٨٤