مفصل مسطور است اگر ضرورت باشد در آنجا مطالعه نمايند و بعد استعمال عمل باليد انواع علاج اورام حار رحم به عمل آرند .
و اگر نزف الدم عارض شود هر چع در بحث كثرت طمث گذشت بدان معالجه نمايند و حيله كه در اخراج مشيمه به غير دو استعمال مىكنند اين است كه اگر به چيزى معطس عطسه آورند و منحزين و دهن را بگيرند و شكم توتر و تمدد نمايد و مشيمه بلغزد .
و چون مشيمه ظاهر شود قابله آن را اندك اندك به آهستگى بكشد .
و اگر خوف انقطاع آن باشد آنچه به دست آيد آن را بر ران زن به اعتدال بندند و به تعطيس مشغول شوند .
و چون در سقوط مشيمه دير گردد و آن را نكشند بلكه بر آنها از بالا بندند و تا به بالا زود .
و اگر به قعر رحم چسبيده باشد در جدا كردن آن تلطف و مدارا نمايند به تحريك خفيف از هر جانب تا رباطات مسترخى گردد و در اين امر اصلًا سختى نكنند .
و اگر احتباس او به سبب شدت انسداد و انقباض فم رحم باشد حيله در توسيع آن نمايند و يا به انگشت فراخ كنند و يا قيروطيات حار مرخى در آن ريزند بر اقرب شكل زن كه رسيدن آن در آن ممكن باشد و گاهى خوابيدن او بر پشت اين را موافق تر بود بر اين مالش روغنها و تضميد به اضمدهء ملينه و زير ناف و كمرگاه اعانت كند و گاهى لطخ انگشت قابله كفايت كند بعده تدابير معطسه و بخورات و آبزنات و مشروبات به كار برند و هر حيلهء آن به عمل آرند چه مشيمه در اندك مدت متعفن و بدبو مىشود و استعانت به مدرات قويه نمايند و آبزن طبيخ اشنان استعمال كنند كه آن مشيمه را ساقط كند و ريختن مرهم باسليقون در رحم نيز تعفين و اخراج آن نمايد .
و چون خارج شود روغن گل و مانند آن استعمال كنند و اين دوا از مزلقات آن است آب رماد تازه كه بر آن خطمى پاشيده باشند بنوشند و با قدرى پنجال باز بخورانند يا حمول نمايند و بر آن ادويهاى كه در باب ضرورت اسقاط مذكور شد و فرزجات و بخورات استعمال كنند و از بخورات جيد بخور به خربق سفيد يا سرگين كبوتر يا زراوند است و بعضى قدما امر كردهاند كه قابله دست را به خرقه پيچيده و در فرج داخل كرده مشيمه را اخذ كند و اين علاج مولم است .
و چون مشيمه بيرون نيايد متعفن گردد و بعد چند روز خارج شود ليكن زن را حالت خبيثه به سبب صعود ابخره رديه از مشيمه به سوى دماغ و قلب و معده عارض گردد و پس بايد كه جهت رفع اذيت آنها به بخورات خوشبو استعانت نمايند و ميسوسن و دواء المسك بخورانند و بر قلب و معده طلا به ادويهء قلبيهء خوشبو استعمال كنند و بعض قدما در اخراج مشيمه قولى بيان كردهاند آن را به لفظه حكايت مىكنيم .
اويندوس گفته كه اگر مشيمه در رحم بعد خروج بچه باقى بماند پس اگر فم رحم كشاده باشد و مشيمه پيچيده شود و مثل كره شود در جانب رحم بماند خروج آن سهل بود بايد كه قابله دست چپ گرم كرده به روغن چرب نموده در عمق رحم داخل كند و بدان تفتيش نمايد حتى كه مشيمه در گردن رحم پيچيده يافته شود و آن را راست نكشد كه از آن خوف انقلاب رحم است و به سختى هم نكشد بلكه اولًا به آهستگى به سوى راست و چپ بجنباند بعده در كميت جذب افزايد كه در آن هنگام از چسبيدگى جدا شود .
و اگر فم رحم بند باشد انواع علاج كه براى اين ذكر كردهايم استعمال نمايند ئو اگر قوت ضعيف نباشد اشياى محرك عطاس و بخورات به افاويه استعمال كنند پس اگر فم رحم كشاده گردد دست داخل كرده به نوعى كه گفته شده بيرون آرد .
و اگر مشيمه به اين اشيا خارج نشود قلق بر دل نيارند كه بعد چند روز تحليل گردد و مثل ماهيت خون سائل شود ليكن بدبوى او دردسر آرد و معده را فاسد كند و كرب پيدا نمايد پس در اخراج آن استعمال نمايند و در استعمال دخنه به اشياى موافقه آن اقتصار نكنند و گفته كه در اين باب دخنهء حرف و انجير خشك آزمودهايم و غير او قولى گفته بر وجه او نيز مىنويسيم و او امر كرده كه ادويهء حريفه مثل سداب و فراسيون و قيصوم روغن سوسن و روغن حنا به قدرى كه ادويه تر شود و در ديگ نو جمع كرده سر تو بند نمايند و در آن سوراخ كوچك كنند و در ثقبه انبويه داخل كرده زير او آتش كنند چون يك جوش آيد فرود آورده بر اخگر نهند و نزد يك كرسى كه بر آن زن نشيند بيارند و انبوبه در فرج او گذارند و نواحى آن از پارچهء بسيار بپوشند تا بخار آن برنيايد و بر اين هيئت تا دو ساعت بگذارند تا آنكه مشيمه فرود آيد .
و اگر اين كفايت نكند و بخار از اخراج آن ضعيف شود ضمادات مسقط جنين به كار برند كه استعمال آن بعد تبخير در قوت قويتر و نافذتر باشد .
ايضا شيخ مىنويسد كه تدبير زنى كه زادن او به سبب موت جنين يا سوء شكل آنكه در آن اميد حيات نباشد دشوار گردد اين است كه ادويهء مخرج جنين ميت استعمال كنند پس اگر از اين فائده نشود
اكسير اعظم ( فارسى ) — صفحة 747
مساهمون: محمد اعظم خان ( ناظم جهان )
ص٧٤٧