اقوال حذاق :
[ عيسى ]
عيسى گويد كه نزف دم حيض اگر از ضعف آلات حابسه بود معالجه به تقويت آنها از اغذيه و اشربه و ضمادات و حمولات قابضه بايد كرد .
و اگر از حدت خون و لطافت آن باشد به اشياى مسكن و مغلظ و لزج علاج كنند .
و اگر از كثرت خون باشد نظر كنند اگر خون مختلط به خلط ديگر بود فصد استعمال كنند .
و اگر خلط ديگر بر خون غالب باشد ابتدا به تنقيهء بدن از آن خلط نمايند بعد از آن ادويه كه براى انفجار دم نيكو است و آن ادويهاى است كه تبريد و قبض كند مثل گل سرخ و عدس مقشر و آس و عنب الثعلب و بارتنگ سماق و عصى الراعى و گلنار و جفت بلوط و مازو و اقاقيا و پوست انار و شب و عصارهء لحيةالتيس و اين همه اگر بنوشند و يا در آب و شراب قابض بجوشانند و اندر آن نشينند و يا به صوف حمول كنند يا به طريق ضماد استعمال نمايند نزف الدم را حبس كند .
و ايضا نزف الدم را ادويهاى كه كشادن عوق را سودمند است مثل صبر و كهربا و مرو زعفران و حضض و ماسيثا و نشاسته و سفيداب و مرداسنگ و قلقطار و گل مختوم و ارمنى نفع مىكند و آن چه از اين قويتر است مازو سوخته در سركه سرد كرده و كاغذ سوخته و صدف سوخته و شاخ گوزن سوخته است و اين دوا در حبس حيض قوى است شادنج دمالاخوين كهربا بسد شب يمانى گلنار گل ارمنى گل مختوم تخم خرفه مساوى كوفته بيخته دو درم به آب سماق يا به آب سرمه كوفته يك شبانهروز تر كرده يا به آب بارتنگ بدهد ديگر زاج اساكفه و كاغذ سوخته و جفت بلوط مساوى كوفته بيخته به آب مورد تازه سرشته حبها سازند چند حب از آن بخورند .
و ايضا به صوفه حمول كنند و در رحم به آب عصى الراعى و يا طبيخ پوست انار و برگ آس و پوست سرو و مازو و گلنار و گل سرخ و آب بارتنگ هفت وقيه حقنه كنند .
و اگر از انفتاح يا انشقاق يكى از آلات كبار باشد به آب باتنگ اقاقيا و گلنار و عصارهء لحيةالتيس و ماو خام و زاج مخلوط .
و اگر مرض يكى از آلات صغار باشد به آب باتنگ صبر و گل مختوم آميختن كفايت كند .
ايضا ضمادات كه بر كنج ران و پشت نهند مثل آن كه از ؟ و پوست انار و بلوط و برگ عوسج و برگ درخت مصطكى و گلنار و اقاقيا و لحيته للتيس و مازو و لادن و رامك و ملج و جفت بلوط حب بسازند نفع كند .
ايضا فرزجات معمول از اقاقيا و لحيته التيس و قشار كندر و كهربا و جفت و زاج و مرو سوخته و لادن و دمالاخوين و مازو و عوسج و كافور رامك و كاغذ سوخته و شب نافع بود .
و ايضا فرزجه از اقاقيا و لحيته التيس و قشار كندر و سفيداب و گلنار به آب آس سرشته سوده دهد .
و ايضا اگر اسفنج را در زفت رطب آلوده بسوزند و خاكستر او به سركه و آب مورد تازه آميخته به پارهء پشم بردارند مفيد گردد .
و اين فرزجه حبس انفجار خون از رحم كند مازو خام شب يمانى اقاقيا دقاق كندر كوفته بيخته به آب آس سرشته بردارند .
فرزجه حابس خون شاخ گوزن سوخته كاغذ سوخته رامك الك مغسول صندل سفيد شب يمانى خزف نوحضض مازو سوخته دمالاخوين قلقديس سماق سرمه در زيت بريان شادنج اسفنج سوخته به سركه سرد كرده صدف سوخته قشار كندر مساوى به آب سماق و به آب بارتنگ يا آب عصى الراعى سرشته استعمال كنند .
ديگر افيون پارچهء كتان سوخته شب يمانى به سركه يا آب بارتنگ سرشته به عمل آرند .
ديگر كاغذ سوخته اقاقيا گلنار عصارهء لحيةالتيس گل سرخ مازو حضض پارچهء كتان سوخته مساوى كوفته بيخته به آب آس سرشته استعمال نمايند .
ديگر اقاقيا كافور رامك لادن گل مختوم افيون مساوى كوفته به آب مورد سرشته به كار برند .
ديگر آب قرط رامك كافور لادن به آب برگ عوسج يا به آب شوك تازه آميزند .
ديگر سرمه سوده گلنار جفت بلوط سائيده به آب آس رطب جمع كرده به صوفه بردارند و پس اگر اين اشيا استعمال كنند و مرض تسكين نيابد زير پستان محجمهء كثير نارى نهند .
[ ابن سينا ]
ابن سينا مينويسد كه نزف الدم حادث بر سبيل دفع طبيعت و حادث از امتلا و ثقل خون بر بدن را حبس نبايد كرد تا آن كه خوف ضعف گردد و گاهى فصد غنى كند از انتظار اين به سبب دفع كردن آن امتلا را و جذب ماده به سوى خلاف .
و چون سببش حدت صفراوى باشد تنقيهء صفرا كنند و خصوصاً به مثل شاهتره و هليله بهر آن كه در اين قوت قابضه است .
و اگر سببش ماهيت باشد فرود آوردن و جذب كردن او به سوى خلاف كنند و صمغ عربى و كتيرا بخورانند .
و اگر سببش ضعف رحم باشد به ادويهء قابضه ادويهء مقويه به عطريت و خاصيت جمع كنند .
و اگر سببش قروح باشد معالجهء به ادويهء مركبه از مغزيه و قابضه و مخدره نمايند و معالجهء به علاج بواسير كنند و و تخم كتان به آب گرم .
و بايد كه رعايت اوقات راحت نمايند اگر در آنجا