عضلات و اسهال رطوبى و عدم اسهال و مواد نزلى منضج به اين ادويه مىدهند اصل السوس پرسياوشان سنبل الطيب بيخ سوسن بادرنجبويه غافث تخم خربزه جوشانيده شربت بزورى .
و اگر نضج و تليين زياده خواهند افسنتين رومى افتيمون تمر هندى بسفائج فستقى ريوند چينى و سكنجبين بيفزايند .
و اگر قبض خواهند قابضات مثل سليخه انيسون دارچينى پودينه عود خام الايچى كلان مصطكى بيفزايند و ملينات مثل اصل السوس و بيخ سوسن و افسنتين و افتيمون و بسفائج و تمر هندى و ريوند دور كنند .
و اگر حرارت بر مزاج باشد قابضات بارده مثل زرشك اناردانه گل سرخ و شربت انار بيفزايند و در صورت سرفه صمغ عربى رب السوس كتيرا و به جاى اشربه شربت حب الآس يا شربت بنفشه داخل كنند .
و هر گاه ماده رو به جمع آرد ارادهء ريم كند ادويهء منضجه از اضمده و نطولات به كار برند بعده به زودى بشكافند و انتظار تفجر آن به ادويهء مفجره نكنند چه در طول لبث مده در اين موضع خوف تأكل و تعفن عضله و صفاق شكم است و باشد كه به اندرون منفجر شود و ريم به سوى اعضاى باطنى سيلان كند و به احشا متأذى گردد .
و اگر امر مؤول به انفجار ورم به سوى داخل شود بايد كه به تدبير دماميل كه به سوى داخل منفجر شوند پردازند
ضربه و سقطهء كبد
گاه باشد كه از ضربه و سقطه صدمه به جگر رسد و باعث درد و ورم گردد و باشد كه به قى يا اسهال خون آمدن آغاز كند .
علاج
فصد باسليق كنند و گل ارمنى يك درم سائيده به لعاب اسپغول و روغن گل بدهند و ريوند چينى و گل ارمنى هركدام نيم درم با شربت حب الآس بخورانند و هر گاه چند روز بگذرد و حرارت و التهاب زائل شود از ريوند چينى و فوه هر واحد يك مثقال دارچينى يك درم سفوف ساخته يك درم از آن با شراب انگورى يا در شربت بنفشه آميخته تا سه روز بدهند .
و در نسخه جرجيس دارچينى مطروح است و خوردن موميايى و طلاى آن بر جگر بعد فصد باسليق يا اسيلم نيز نافع است و اين سفوف نيز كوفت جگر و سپرز و معده را كه به سبب ضربه و صدمه باشد نافع .
و حكيم علوى خان اين دوا بسيار ستوده قسط زعفران هر يك دو درم گل مختوم گل ارمنى لك مغسول ريوند قصب الزريره هر يك سه درم اكليل الملك چهار درم سفوف سازند شربتى دو درم به عرق عنب الثعلب كه مغز فلوس در آن حل كرده و روغن بادام شيرين بر آن ريخته باشند .
و به قول منصور بعد فصد باسليق از دست چپ غذا رمانيه و سماقيه خورانند و پست جو يا ريوند چينى و گل مختوم هر يك نيم درم بدهند بر جگر گل سرخ پنج استار سائيده و به سه عدد مقشر و منقى از تخم در سركه و آب پخته تا مهرا شود سائيده با گل سرخ آميخته روغن گل و گلاب و صندل و كعك هر يك ده درم و قدرى ميسوسن داخل كرده ضماد نمايند و بعد گذشتن چند روز و عدم حرارت و التهاب فوه و دارچينى هر يك سه درم سه روز بخورانند و به اين ضماد تضميد كنند مورد و عود و حب الغار و زعفران و مر و علك رومى و موم و روغن زنبق مخلوط كرده و با اين ضماد به كار برند مورد اسفرم چهار درم عود و زعفران و حب الغار و قصب الزريره و مصطكى هر يك سه درم ميسوسن و روغن كتان هر يك سه درم موم را در روغن گداخته باقى ادويه سائيده آميزند .
شيخ مىفرمايد كه گاهى صدمه بر كبد عارض شود و محتاج به تدارك گردد تا كه از آن در جگر نزف خون يا ورم عظيم حادث نشود .
هم او گويد كه اكثر سبب ورم جگر دموى و ابتداى او و نى با ضربه مىباشد و از آنچه منع مىكند حدوث ورم را بعد از آن هر دو اين است كه بعد فصد فوه و ريوند چينى سوده هر روز به قدر يك درم تا سه روز بخورند .
و اگر ورم حدبى ابتدا به صلابت نمايد موافقترين اضمده براى او مرهم مورد اسفرم است .
و گاهى زائدهء بزرگ از زوائد خمسهء كبد از موضع خود زائل شود و آماس پيدا نشود بلكه از آن وجع تحت شراسيف ايمن عقب رسيدن آسيبى و يا جستن از جاى پديد آيد و اين را راست ايستادن و سينهء راست داشتن و خود را حركت و لرزه دادن اصلاح دهد و وجع دفعة ساكن شود و زائده به جاى خود عائد گردد .
و اما غير اينكه آماس كرده باشد يا نه محتاج آن است كه ابتدا به فصد نمايند
و اگر حرارت شديد باشد مبردات رادع بنوشند و طلا كنند به قانونى كه در علاج ورم دموى كبد گذشت و اگر خون او به قى يا اسهال بر آيد ادويهء قابض در آن داخل نمايند
و اگر حرارت شديد نبود و نه سيلان خون و يا حرارت و سيلان ساكن شده باشد و زمانهء انتها برسد محللات استعمال كنند و طلا به موميايى و روغن رازقى بى عديل است و همهء ادويه كه به ورم حادث از ضربه نافع است در اينجا مفيد بود و اين دوا در ابتدا نزد حرارت و التهاب يا خوف سيلان خون جيد است بگيرند ريوند و گلنار و دمالاخوين و شب يمانى مساوى و يك مثقال به آب بهى بخورند .
و اگر حرارت بسيار نباشد و ارادهء استعمال ادويه باشد كه در آن قوت ردع با قدرى تحليل و تغريه بود آن را اين دوا نفع بخشد كهربا ده درم اكليل الملك ده درم گل سرخ پنج درم اقاقيا چهار درم سنبل الطيب زعفران هر واحد شش درم مصطكى قشور كندر هر واحد چهار درم گل ارمنى هفت درم جوز السرو هشت درم در آب بارتنگ سرشته قرصها هر يكى به وزن مثقالى سازند و اين دوا نيز جيد است بگيرند بنتافيلون ده درم لك مغسول هفت درم و ريوند چينى چهار درم زعفران سه درم و نيم