هر واحد نافع صلابت جگر است .
[ بوعلى ]
بوعلى نوشته كه از ورم صلب كبد مستقر و مستحكم احدى صحت نمىيابد مگر آن كه علاجش در ابتداى آن كرده شود و قانون علاج او آن است كه بعد تنقيه بدن از اخلاط غليظه به ادويهء مركب از عقاقير كه در آن تليين معتدل و تحليل و تلطيف و اسخان معتدل و تفتيح سدد غالبتر از تليين و تقويت و قبض و عطريت به قدر محتاج اليه كمتر از آنچه معاوق هر دو غرض ديگر باشد بايد كرد و اكثر بر چنين ادويهء تلخى غالب و قبض اندك مىباشد و اين ادويه به طور مشروبات و اضمده و نطولات استعمال كنند .
و بايد كه اگر قبض طبع باشد تليين به اشياى خفيفه و حقنهها خاصة نمايند و اين فعل حب صنوبر كبار و بزر كتان و علك البطم با وجود نفع آنها به ورم مىكنند و واجب است كه بر اسهال به اشياى شديد الحرارهء اقدام ننمايند كه الم پيدا كند و اذيت افزايد و بايد كه خوب بر جانب راست كنند كه آن معينتر بر تحليل او است .
اما ادويهء مفردهء نافع اين مغز چلغوزه و محنا و شحوم معتدل مائل به حرارت است و در آرد حلبه اندك تليين به انضاج است و قسط شديد المنفعت بود چون از آن نيم درم تا مثقال به طلا ممزوج با شراب بخورند نفع بين مىكند و نفع مىكند آن را نوشيدن روغن ناردين يا روغن بلسان يا روغن قسط به آبى كه در آن سداب و شبت جوشانيده باشند و شربتى از روغن ناردين چار درم بود و اين را يك هفته استعمال كنند كه نفع عظيم بخشد .
و از آنچه نفع مىكند آن را عصارهء شيح رطب است اگر چند روز استعمال نمايند و كذلك تخم فنجنكشت يك درم بعض اشربه و غافث يك درم به آب كرفس يا باديان يا كاسنى و بارتنگ خشك يك مثقال و طبيخ ترمس و گاهى در آن سنبل تا نيم درم يا فلفل كمتر از آن داخل مىكنند و بادام تلخ در شراب و بيخ شجر دمالاخوين نيز نافع است و پوست شجر و همست و حب الغار و بيخ فوه و بيخ لوف و نخود سياه و جعده و كماذريوس و كراث مفيد .
و از ادويهء مركبهء نافع آن اين قرص مقل است گل سرخ ده درم سنبل الطيب دو درم زعفران مر مكى مصطكى هر واحد يك درم قسط بادام تلخ هر واحد يك نيم درم مقل سه درم ادويه را بسايند و مقل را در شراب حل كرده بياميزند و قرص سازند شربتى سه درم به ماء العسل يا به طبيخ به زور .
و اگر حرارت باشد به آب لبلاب و كاسنى و ايضا دواى اسقليدس متخذ به مرارهء خرس مجرب است و نافع به جهت آنكه در آن از اقسام ادويهء نافع اين بر شرايط مذكوره است و نسخه او اين است بگيرند كمافيطوس و فراسيون و تخم كرفس كوهى و جنطيانا و تخم فنجنكشت و زهرهء خرس و خردل و تخم خيار و اسقولوقندريون و بيخ جاوشير و خواتيم بحيره و فوه الصبغ و تخم كرنب و راوند و فلفل و سنبل هندى و قسط و تخم كرفس بستانى و تخم جرجير و بقلهء يهودى و جعده و افيون و غافث و حب عرعر مساوى به عسل بسرشند شربتى از آن به قدر بندقه به شراب معسل به قدر دو قوانوس و از آنچه نفع مىكند آن را دواء الكركم است و اثاناسيا و ترياق اربعه و سنجرينيا همه نافعاند و از مركبات خفيف در آن دواء طرخشقوق است كه در باب دبيله ذكر يابد و مطلق ادويه كه در علاج ورم بارد مذكور شد .
و چون هر روز قرص انبرباريس تا يك هفته به آب بخورند و از يك نيم درم تا دو درم شروع كنند نافع بود .
و اگر قدرى آب جمع شود قرص نصف و شبرم به تدريج از ثلث درم تا يك درم استعمال نمايند و جهد كنند كه اين در اسهال آن را مبتلا نسازد و هيجان سده نمايد .
و از اشربهء كه به طريق مطبوخ نوشند اين است قسط و شاخ غافث و حلبه و مويز جوشانيده به وزن چهار اوقيه با يك اوقيه روغن بادام يا روغن جوز تازه بدهند يا مطبوخ از جنطيانا و افسنتين و اكليل الملك و مويز و انجير يا مطبوخ از ريوند و افسنتين و سداب و فقاح اذخر و مويز و حلبه يا مطبوخ ترمس و قسط و افسنتين به روغن بيدانجير .
و از اضمدهء جيده براى اين آن است كه به حماماى رطب يا يابس مطبوخ به شراب عفص ضماد كنند يا سنبل به روغن پسته به فراسيون يا فراسيون به شبت مطبوخ يا ضماد از آرد حلبه و انجير و سداب و اكليل الملك و نطرون يا بگيرند اشق صد درم و مقل بيست و پنج درم و زعفران دوازده درم همه را سائيده به قيروطى موم و روغن حنا به حسب مشاهده بياميزند يا ضماد از آرد حليه و پشك بز و قردمانا و پودينه و كبريت و اشنه و سداب .
و از تدبير جيد آن است كه چون استعمال مشروبات و اضمده كردند بر جگر محجمهء مسخنه بلا شرط نهند بعد از آن ادويه كه قوىتر در تلطيف و تحليل باشد استعمال كنند و لزوم موضع به مثل نطرون و كبريت زرد در هر پنج روز يا هفت روز نمايند بعد از آن طلا به خردل در هر ده روز استعمال كنند بعده مريض را به ترب قى آورند .
و اگر ورم عصيان كند خربق سفيد استعمال نمايند .
و چون ورم سرطان گردد اميد صحت كمتر بود و چيزى كه نفع كند دواى اسقلينادس به غير زهرهء خرس است كه در قرابادين مسطور است .
و اما اغذيه آنچه سريع الهضم باشد مثل زردهء بيضهء نيمبرشت و مثل كشك شعير و غذاى صاحب سدد كبد و شراب رقيق اندك جيد است و از گوشت اجتناب كنند .
[ ابو سهل ]
ابو سهل گويد كه هرگاه در كبد ورم سوداوى حادث شود بايد كه در ابتدا ضمادات ملينه بعد از آنچه ملطف و جالى و مفتح باشد