گل بنفشه كاسنى گشنيز سبز مكوه برگ بارتنگ و شاخ انگور و برگ گلاب و گل سدا گلاب و صندلين هر يك هفت ماشه زعفران پنج ماشه ضماد نمايند تا روز چهارم و بعد از آن محللات مثل بابونه و سنبل و اذخر و افسنتين و اكليل و غيره تا روز هفتم بيفزايند غذا آش جو با شربت نيلوفر دهند .
و اگر تحليل نشود به روز هشتم براى تليين طبع و تحليل ورم خيارشنبر ترنجبين هر يك هفت توله شيرخشت چهار توله شربت دينار چهار توله گلقند پنج توله روغن بادام هفت ماشه در هر دو مروق سابق دهند غذا وقت شام اسفاناخ و بنوماش مسلم با برنج و به جاى آب عرق كاسنى و گلاب برابر بدهند و صبح آن شيرهء كاسنى و خيارين و مغز تخم كدو هر يك نه ماشه و تخم خرفه چهار ماشه شربت بنفشه چهار توله اسپغول نه ماشه پاشيده بنوشانند همچنين تا دوازده روز به عمل آرند تا مقصود حاصل شود ور نه روز شانزدهم به مطبوخ مناسب و شربت ورد سنا اسهال آورند و روز هفدهم قرص زرشك سه ماشه در شربت بزورى بارد توله سرشته بليسند و مروق هندبا و مكوه هر يك چهار توله شربت كشوث دو توله بنوشند و هر روز يك يك توله مروق و اندك اندك شربت افزايند غذا گوشت حلوان با برگ هندبا و مكوه و پالك پخته با نان تنورى دهند و بعد از هفته مروق و شربت به دستورى كه اضافه نموده هر روز بكاهند تا به مقدار اول آيد پس موقوف نموده تا مدت دو سه هفته پرهيز نگذارند تا از نكس ايمن گردد .
و چون بعد زوال ورم اندكى سرفه باقى ماند اين حب دهند تخم كاسنى سه توله تخم كاهو مقشر مغز تخم خيارين و كدو شيرين و بهدانه هر يك يك توله كتيرا رب السوس هر يك نه ماشه زرشك يك و نيم توله اناردانه ترش دو توله نبات هفت توله كوفته بيخته به لعاب اسپغول سرشته حبها به قدر نخود ساخته در دهان دارند و ترشى در اين سرفه منع نيست .
و ايضا در اين ورم قرص زرشك كبير همراه نقوع زرشك هفت ماشه تمر هندى دو توله اناردانه چهار ماشه آلو بخارا ده دانه گل نيلوفر تخم كاسنى كوفته هر يك شش ماشه شب در آب كاسنى سبز و آب مكوه خيسانيده صبح ماليده صاف كرده شيرهء خيارين شش ماشه شكر سفيد يا شربت نيلوفر دو توله داخل كرده دهند و گاهى شيرهء مغز تخم كدو شيرين و شيرهء تخم كاسنى مىافزايند و در ابتدا گل بنفشه برگ خرفه برگ بارتنگ گل سرخ سوده ضماد نمايند و بعد از سه روز آرد جو گل خطمى سفيد گل بنفشه ضماد كنند و بعد هفت روز اگر حرارت نباشد بابونه بيفزايند و بعد از انحطاط از قابضات كم نمايند و محللات گل بنفشه خطمى بابونه گل سرخ به آب مكوه ضماد كنند
علاج ورم جگر صفراوى
آنچه در دموى گذشت به عمل آرند مگر در آنجا به فرط اخراج خون و در اين جا به كثرت تبريد حاجت افتد .
و ايضا اشربهء بارد رطب كه در آن قبض نبود چون شربت نيلوفر و شربت آلو همراه سكنجبين بايد داد و به قول جالينوس شربت اجاس را در اين نوع خواص عجيب است و كذلك شربت عناب در نقوع زرشك و بر جگر مثل آرد جو و صندل و گلاب و آب كاسنى و سركه ضماد نمايند و اگر حرارت شديد باشد اندكى كافور بيفزايند .
و آنجا كه ورم به مقعر بود اسهال به ماء الفواكه و چار گل يعنى گل بنفشه و گل نيلوفر و گل سرخ و گل خطمى همراه فلوس خيارشنبر و روغن بادام مناسب است و دست از ادرار كوتاه دارند .
و ايضا بهترين مسهل براى ورم مقعرى آب كاسنى و ماء القرع و ماء الخيار به مغز خيارشنبر و ترنجبين و شيرخشت و گلقند به حسب حاجت است .
و اگر مناسب دانند در آن اندكى ريوند داخل كنند و شربتى دينار از آن اولى و اضعف در عمل است و گاهى نقوع مىكنند در آبهاى بقول بارد يا مطبوخ مىنمايند گلهاى مناسب .
و ايضا در ورم صفراوى تخم كاسنى شش ماشه گل بنفشه گل نيلوفر هر يك چهار ماشه نبات يك توله و ضماد صندلين گل سرخ بنفشه عنب الثعلب در ابتدا نافع و براى تليين طبع تمر هندى سه توله پوست بيخ كاسنى يك توله در عرق كاسنى پاوسير خيسانيده ماليده صاف نمايند و ترنجبين شيرخشت هر يك چهار توله حل كرده بدهند و يا بهر اسهال تمر هندى سه توله تخم كاسنى پوست بيخ كاسنى عنب الثعلب هر يك شش ماشه جوشانيده صاف نموده شيرخشت ترنجبين هر يك چهار توله حل كرده دهند .
و آنجا كه ورم به محدب باشد دست از مسهلات بازدارند و به ادرار اعانت نمايند به ادويهء مفتحهء سدد مثل كاسنى و خيارين و عنب الثعلب و بيخ كاسنى با سكنجبين اما قبض هم روا ندارند و بهر رفع قبض حقنهء لين و مشروبات خفيف التليين كفايت كند .
و اگر با ورم اسهال باشد و به قبض حاجت آيد قرص مذكور در علاج ورم دموى به كار برند و نزد فرط حرارت آب عصى الراعى و آب بارتنگ و آب گشنيز تر و ماء القرع و ماء الخيار دهند .
و اگر حاجت تبريد زياده افتد قرص طباشير ساده يا كافورى استعمال نمايند .
اقوال بعض مهره :
[ بوعلى سينا ]
بوعلى سينا نوشته كه علاج حمره قريب از علاج فلغمونى است و ليكن واجب است كه اسهال و ادرار برفق تر باشند و به چيزى كه مائلتر به برودت بود و بر جگر ادويهء مبرد به برف نهند و مدام تجديد او نمايند تا آن كه مريض غوص برودت دريابد و اضمده از نيلوفر و آب كاكنج و آب بهى و صندل و كافور و مانند آن سازند و در آن مهما امكن مسخنات