و از آبها آب آس و آب برگ سيب و آب سفرجل و مانند آن داخل مىكنند و گاهى ضماد از سفرجل مطبوخ به طبيخ افسنتين ساخته مىشود .
و چون اراده كنند كه ضماد را به درجه تحليل افزايند در آن مصطكى و بابونه و اكليل الملك و آرد جو و حلبه به اشيا كه در آن عفوصت باشد و بزر كتان و از روغنها روغن شبت و بابونه و حلبه داخل كنند و از ضمادات ضماد نيلوس و ضماد فيلغريوس و ضماد اكليل الملك و ضماد فريطون و ديگر ضمادات كه در قرابادين مذكور است به كار برند .
نسخه ضماد مسكن التهاب بگيرند بسر و عصارهء عوسج هر واحد يك جزو زعفران و مصطكى هر واحد نيم جزو روغن گل چهار جزو موم به قدر حاجت و در آخر ورم استعمال نمايند ضمادات مفتحهء محلله مخلوط به قوابض براى حفظ قوت مثل ضمادات متخذ از ايرسا و اسارون اشنه جعده صعتر شيح و تخم كرنب و مقل و مانند آن كه در آن مقويات افزوده باشند و اضمدهء متخذ از آس و فوه الصبغ و حب الغارو زعفران و مر و مصطكى و موم و روغن زنبق و روغنهايى كه گاهى بدان آميزند روغن نرگس و روغن سوسن آزاد است .
نسخه ضماد محلل اورام كبد منسوب به سوى قابوس محمود و مجرب بگيرند ميعه و موم هر واحد ده درخم مصطكى مقدار حاجت حماما هر واحد ربع درخم روغن شجر مصطكى و روغن گل هر واحد دو درخم شراب قوطونى و نصف موم و روغن را گداخته همه بدان آميزند .
ديگر كه بسيار نافع است سوسن حماما ساذج هر واحد دو درخم اشق ميعه موم هر واحد بيست درخم كندر زعفران اسارون هر واحد درخمى روغن شجر مصطكى مقدار حاجت .
ديگر كه جيد است صبر اوقيه بابونه اكليل الملك هر واحد چهار اوقيه زعفران و فوه و قصب الزريره هر واحد شش اوقيه روغن سوسن مقدار كفايت .
ديگر محلل قوى زعفران دو اوقيه مقل هفت اوقيه چرك خانهء زنبور عسل چهار اوقيه مصطكى سه اوقيه ميعه و زفت و موم و اشق هر واحد نه اوقيه حماما و سنبل رومى و حب بلسان هر واحد شش اوقيه روغن سوسن به قدر كفايت به دستور آميخته استعمال نمايند .
و اما اگر با ورم اسهال مضعف باشد احتياط حبس او واجب است بايد كه قرص زرشك و قرص ريوند قابض بخورند .
و اما غذا بهترين آن كشك شعير است كه آن مبرد و جالى است و محدث سده نيست و سريع النفوذ است و اما خندروس و شذاز آن گندم است كه در آن غلظ و مزاحمت از ورم است .
و اگر از نان چاره نباشد نان خميرى كه از ميده و از گندم علكيه نبود و در تنور پخته باشند بدهند و واجب است به غذا غايت عنايت مصروف دارند و از بقول كاهو و سرمق است و از فواكه انار شيرين براى كسى كه شيرينى در معدهء او به صفرا مستحيل نگردد و بايد كه از شيرينها تا ممكن باشد اجتناب نمايند .
[ ايلاقى و جرجانى ]
ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه در ورم حار جگر قانون علاج اين است كه در اول رادع استعمال كنند و در ميان محلل يا رادع بياميزند و چندانكه به آخر رسد محلل زياده كنند و رادع كمتر نمايند و آب كاسنى و غير آن آبها كه در قول شيخ گذشت اول به سكنجبين دهند و بعد از آن به خيارشنبر خصوصاً اگر طبع قبض باشد و يا ترنجبين با شيرهء تخم خرفه بدهند .
و اگر ارادهء تقويت جگر باشد لك و ريوند زياده كنند و روغن بادام بر آن چكانند .
و اگر حرارت قوى نباشد آب كرفس نافع بود خيارشنبر به طبيخ افسنتين كه در آن قصب الزريره جوشانيده و روغن بادام بر آن ريخته باشند و قرص انبرباريس به سكنجبين و آب كاسنى و غيره مفيد بسيار است و نسخه آن همان است كه در قول شيخ مسطور شد .
و اگر سرفه باشد دو درم كتيرا و سه درم رب السوس زياده كنند .
و اگر حرارت غالب باشد ثلث درم كافور افزايند و اين سفوف حرارت زياده نكند و سده بگشايد و ادرار كند مغز تخم خيار مغز تخم خربزه هر يك پنج درم تخم كاسنى تخم كشوث طباشير هر يك سه درم تخم كرفس انيسون باديان هر يك دو درم عصاره زرشك چهار درم زعفران مثقال مصطكى افسنتين هر واحد يك درم كافور دو دانگ .
و اگر سرفه باشد صمغ و كتيرا و رب السوس زياده كنند و در آخر سكنجبين بزورى بدهند و اين اقراص و سفوف به آن دهند .
[ ابو زيد ]
ابو زيد گويد كه آب كاسنى و آب بقول ديگر در اين علت سخت نافع است خاصه اگر دو يا سه هفته پيوسته بدهند .
و اگر با حرارت يبوست بود ماء الجبن سخت موافق بود و ضماد در ابتداى علت از تراشهء كدو و آب عنب الثعلب و آب گشنيز سبز و آب كاسنى و آب اطراف انگور و آب بارتنگ و صندل سفيد و موم و روغن گل و كافور بايد و بعد از چهار روز آرد جو بابونه و اكليل الملك و خطمى زياده كنند و تا وقت انتها رادع و محلل نصفا نصف كنند .
و چون به انحطاط افتد محلل زياده كنند و رادع كمتر به قدر حاجت و در اشربه نيز آب باديان و آب كرفس و آب گاؤؤزبان و آب لبلاب آميزند و ضماد كه به وقت انتها و انحطاط سود دارد در قول صاحب كامل بيايد .
و اگر ورم در حدبه باشد ترتيب مذكور بعد فصد مرعى دارند و در آخر مثل سنبل و بسبابه و عصاره غافث و افسنتين و فطراساليون و غيره كه در قول شيخ گذشت به كار برند و در اينجا به مدرات عنايت بيشتر مصروف دارند .
و اگر ورم در مقعر بود