استعمال سازند .
[ ايلاقى ]
ايلاقى ميگويد كه قى كنند اگر ممكن باشد و مداومت گلقند عسلى نمايند و شربت انجير كه در آب سه وزن آن بجوشانند تا ثلث بماند صاف كرده نيم وزن آن عسل داخل كرده به قوام آرند تا در قوام عسل آيد نافع بود .
و اگر ارادهء تليين طبيعت باشد در دو رطل آن دو درم شير انجير داخل كنند .
و اين لعوق خيارشنبر نافع است ( نسخه لعوقى خيارشنبر ) عسل خيارشنبر سه جزو عسل انجير يك جزو مخلوط كرده در آفتاب دارند تا غليظ گردد و شربت يك ملعقه .
و چون هر روز در آبزن كه اندر آن بابونه و اكليل الملك و سبوس گندم و كشك جو پخته باشند بنشينند نفع كند .
و اين حقنه مفيد بابونه اكليل الملك شيح شبت برگ سداب برگ شاهسفرم اطراف كرنب و چقندر هر واحد يك دسته حسك جبلى دو كف پرسياوشان حلبه تخم كتان سبوس گندم خطمى هر واحد يك كف انجير سى عدد بنفشه يك كف جوشانيده هفتاد درم از آن بگيرند و در آن ده درم روغن كنجد و پنج درم روغن بيدانجير و دو ثلث درم بورهء نان و نيم درم نمك هندى داخل كرده هر روز حقنه كنند كه منضج ورم و منقى ماده است .
و اگر بول غليظ بعد كدر باشد هر شب دو ثلث درم ايارج فيقرا بخورند و بعد آن آب گرم جرعه جرعه بنوشند پس اگر ثقل زايل شد و ماده پاك گرديد بهتر و إلا اين حب استعمال كنند نانخواه زيره هر واحد يك درم مصطكى يك نيم درم صبر دو چند ادويه ساييده به آب برگ ترنج و اگر ميسر نشود به آب برگ بادرنجبويه حبها سازند و دو ثلث درم هر روز قبل طعام يا بعد او بخورند كه تنقيهء بدن از رطوبات و قطع مواد ورم كند .
و اين ضماد به كار برند سنبل الطيب ثلث درم مصطكى نيم درم مر دو ثلث درم ساييده و قيروطى از موم زرد و روغن ياسمين ساخته آميزند .
[ ابن الياس ]
ابن الياس گويد كه هر صبح مطبوخ اصل السوس و باديان و تخم كاسنى هر واحد سه درم و شكر سفيد ده درم بنوشند و غذا مزورهء نخود و ماش و مغز بادام سازند و بهر تليين طبيعت سنا پنج درم باديان سه درم شكر سرخ ده درم جوشانيده صاف كرده فلوس خيارشنبر پانزده درم حل كرده بدهند .
و يا اين مطبوخ دهند باديان تخم كرفس تخم كاسنى گل سرخ بادرنجبويه بنفشه نيلوفر هر واحد سه درم سناى مكى پنج درم اصل السوس چهار درم تربد موصوف كوفته دو درم مويز منقى ده درم عناب سپستان هر واحد پانزده عدد انجير خشك ده عدد همه را در سه رطل آب بپزند تا به يك رطل آيد فلوس خيارشنبر پانزده درم ترنجبين بيست درم در آن ماليده صاف نموده وقت سحر بنوشند .
و يا بگيرند سنا پنج درم بادرنجبويه باديان تخم كاسنى هر يك سه درم اصل السوس مقشر كوفته چهار درم و در آب جوشانيده صاف كرده معجون خيارشنبر پنج مثقال داخل كرده سحرگاه بنوشند و تا آخر روز بر آن صبر كنند و بعده به مزورهء نخودآب و مغز قرطم مع گوشت ماكيان غذا سازند .
و تضميد گرده به اين ضماد كنند شبت بابونه هر واحد چهار درم تخم كتان و حلبه هر واحد پنج درم تخم خبازى و خطمى هر واحد ده درم باريك ساييده به آب باديان بسرشند .
و يا صمغ عربى يا صمغ آلو سياه در آب گرم حل كرده و ادويه بدان سرشته ضماد كنند و يا به مغز ساق گاو و پيه بط و پيه ماكيان يا مُقل محلول در آب گرم آميخته ضماد سازند .
[ ابن هبة الله ]
ابن هبة الله گويد كه در ورم بلغمى جلنجبين استعمال كنند و آب مويز بنوشند و تليين طبع به ترنجبين كنند و از بابونه و نمام و برگ غار و مرزنجوش ضماد نمايند و غذا مزورهء زيرباج دهند .
و چون اصلاح يابد دراج يا چوزهء مرغ بريان بدهند و از بقول نعنع و كرفس بخورند .
[ انطاكى ]
انطاكى گويد كه شرب جلنجبين و بزر كتان و خيارشنبر در ورم بارد گرده و كثرت ضمادات نافع است .
[ عبد العزيز ]
عبد العزيز مينويسد كه در ورم بارد ضماد آرد جو به آب گشنيز و كاسنى و شرب طبيخ تخم كرفس و انيسون و تخم كتان و پرسياوشان به گلقند عسلى نافع است .
علاج ورم صلب گرده
هر چند علاج اين دشوار است به هر حال به زور ملينهء محلله مثل تخم خطمى و تخم كتان و حلبهء كوفته بيخته به مدرات مثل شيرهء تخم خيارين و تخم خربزه براى سرعت ايصال اثر ادويهء محلله بخورانند و به ضمادات محلله مثل بابونه و اكليل و بزر كتان و حلبه و خطمى به مقل و اشق و پيه خرس و مغز ساق بقر تضميد نمايند .
و روغنهاى ملينه مثل روغن بابونه و قرطم و غار بمالند و تكميد به مثل روغن قسط و شبت و آب گرم كنند و به طبيخ بابونه و خارخسك و بزر كتان و بنفشه و بسفايج و انجير و حلبه نطول و آبزن سازند .
و اگر مانعى نبود فصد باسليق كنند و به مطبوخ افتيمون و خيارشنبر تنقيه نمايند و كشك جو به شربت خشخاش و شربت بنفشه سود دارد .
اقوال ماهرين :
[ سويدى ]
سويدى تسويد مينمايد كه زوفاى رطب ضماداً و كذا برگ خبازى جوشانيده روغن گل آميخته و مرو شرباً و ضماداً و بزر كتان و تخم خطمى و حلبه و ماء السكر كثير المزاج و ماء العسل به روغن بادام و شير بز و نشاسته و مثل او بزر كتان هر واحد نافع صلابت گرده است .
[ ابو سهل ]
ابو سهل گويد كه اگر ورم صلب شود و ريم نكند به لعاب حلبه و بزر كتان و طبيخ بابونه و كرنب و اكليل الملك و خطمى و سبوس گندم حقنه كنند و لزوم قى نمايند و مع لك از بابونه و تخم كتان و سبوس كه به روغن كنجد مثل حلوا پخته باشند ضماد سازند و در آبزن مدام نشانند پس اگر مقدار بول كم گردد بايد كه دواى مدر بول دهند تا به استسقا مؤدى نگردد .
و هم او گويد كه هر گاه در كليتين ورم صلب باشد