حار و بارد مذكور شد .
و ايضا اگر ضعف با حرارت بود ادويه نافع بول الدم از آنچه مقوى قوت ماسكه باشد مثل دمالاخوين و گلنار و عصارهء لحيةالتيس و صمغ عربى و گل ارمنى ساييده به آب بارتنگ خورانند و ادويه بارده مقويه مثل صندل و گل سرخ و اقاقيا و رامك و آس و سك به آب مورد بر كمرگاه ضماد نمايند .
و آنجا كه ضعف از برودت باشد به هيج وجه در تسخين افراط نكنند كه مزيد سبب است بلكه مرتبهء اعتدال مرعى دارند .
و اگر به سبب هزال گرده باشد علاجش گفته شد .
و اگر به سبب اتساع مجارى از ماندگى سفر يا كثرت جماع يا كثرت مدرات و صدمه و غيره باشد ترك سبب اتساع نمايند بعده تقويت گرده از لبوب مذكورهء سابق نمايند و ادويهء قابضه بر گرده ضماد كنند و ماليدن روغن گل با سركه نيز مفيد بود .
و شير گوسفند و شير شتر در تقويت گرده بى عديل است و خصوصاً با حب مرواريد و حب فادزهر معدنى و معجونى لبوب با شيرهء تخم خربزه و قرطم و باديان هر يك شش ماشه و شربت هليون و خشخاش هر يك دو توله تودريين هفت ماشه دهند .
و كذا فادزهر حيوانى و يا قفر اليهود هر يك يك ماشه و دواء المسك معتدل علوى خان نه ماشه با ماء اللحم ساده نه توله بدهند .
و اين دوا بسيار مفيد است اگر سبب بسيارى جماع بود مغز بادام سه عدد صمغ تمر هندى چار حبه شيرخشت سه ماشه در شربت ياقوت دو توله دهند و غذا شيربرنج و كلهپاچه يا چربى گردهء بز مناسب بود .
و خوردن بهى و زعرور در اين باب نافع است و معجونات مثل معجون لسان العصافير و لبوب صغير و كبير و لبوب ابريشم و خميرهء ابريشم و جوارش عطا و حلويات مثل حلواى گزر و حلواى خصية الثعلب و حلواى شير مرغ و حلواى سپارى پاك و حلواى موچرس خورانند و فلونياى رومى و فارسى با شير شتر جليل النفع است .
دوائى كه مقوى گرده و باه است مغز پنبهدانه مغز حبة الخضرا مغز حب صنوبر كبار و صغار مغز پسته تخم هليون مغز نارجيل مغز حب قلقل مغز گردكان هر واحد يك جزو شقاقل زنجبيل حب الزلم لسان العصافير هر يك نيم جزو ساييده به عسل بسرشند شربتى به قدر گردكان .
و اگر مغز گنجشك نر يك جزو نعناع و دارفلفل هر واحد يك جزو كوفته به عسل بسرشند قويتر شود .
سفوف كه براى تقويت گرده و مثانه جهت حكيم شريف خان والد اوشان تأليف فرموده بودند صمغ كتيرا طباشير گل ارمنى گل قبرسى گل مختوم صندل سفيد گلنار اقاقيا بسد سوده رب السوس گل سرخ شادنج عدسى مغسول تخم خرفهء مقشر خارخسك پرورده ستگلو ستسلاجيت قلعى كشته مرواريد ناسفته هر يك دو ماشه تخم خشخاش مغز تخم خيارين هر يك چهار ماشه نشاسته مغز تخم كدو مغز بادام مغز فندق مغز چلغوزه موچرس هر يك سه ماشه كوفته بيخته سفوف سازند .
معجون كه براى تقويت گرده و مثانه و باه حكيم ممدوح براى خود ساخته بودند و مفيد افتاد مغز بادام مغز پسته مغز چلغوزه حب حب السمنه تخم خشخاش كنجد مقشر مغز فندق مغز حب فلفل مغز حبة الخضرا و دارچينى خولنجان موچرس از هر واحد سه ماشه مغز نارجيل بهمن سرخ و سفيد تودريين دانهء الايچى خُرد و كلان از هر يك چهار ماشه كشمش شش ماشه مويز منقى شش ماشه خرماى سليمانى يك توله شقاقل مصرى تخم كرفس لسان العصافير درونج عقربى پودينهء خشك مصطكى طباشير تالمكهانه كبابهء چينى بسباسه زنجبيل دارفلفل پوست ترنج خارخسك مربى قرنفل تخم زردك تخم شلغم تخم هليون تخم كونچ زرنباد مغاث بغدادى هر يك دو ماشه سنبل الطيب عنبر اشهب از هر واحد يك ماشه چوب چينى دو درم فوه دو ماشه قند سفيد چهارده دام ترنجبين سفيد نيم پاؤ عسل سفيد چهارده دام زعفران يك ماشه به دستور مقرر معجون سازند .
حلوا كه در تسمين گرده و سائر بدن و تقويت باه مجرب حكيم عابد سرهندى است و گفته كه مثل اين در اين باب ديده نشد تودرى سرخ تودرى سفيد تخم خشخاش سفيد هر واحد سه درم حب السمنه بوزيدان جوزجندم حب قلقل هر واحد يك درم زعفران ده درم مغز بادام مقشر دو رطل مغز فندق يك رطل مغز نارجيل ده استار آرد برنج دو رطل شهد مصفى چهار رطل فانيذ يك رطل شكر سفيد يك رطل روغن كنجد روغن گاو آرد باقلا آرد نخود هر واحد ده استار شكر و شهد را به قوام آورده فرود آرند و ادويهء ديگر مع لبوب بياميزند و زعفران را به گلاب سوده داخل نمايند .
و اگر خواهند آردها را به روغن گاو بريان نموده با شهد و شكر به طريق حلوا پخته طيار سازند و مغزيات را صلايه ساخته اضافه سازند پس زعفران و مشك و ديگر افاويه بيفزايند و به قدر پنج درم همراه شير يا بدون شير وقت صبح بخورند .
اقوال مهره :
[ شيخ الرئيس ]
شيخ الرئيس ميفرمايد كه آنچه از سوء مزاج باشد علاجش علاج آن است در تبديل او و تنقيهء مادهء او اگر مادى باشد و آنچه به سبب هزال باشد علاجش علاج هزال است و آنچه به سبب اتساع باشد و آن ضعف حقيقى است بايد كه فصد منع اسباب اتساع و تلزيز و تقويت نمايند و منع اسباب اتساع ترك حركت و جماع و ترك استحمام كثير و التجا به سكون و قرار و ترك مدرات است .
و اما تلزيز به اغذيهء مغريهء مقبضهء لزجه كنند اما از اغذيه مثل سويق و قسب و زعرور و بهى و رمانيه به تخم مويز مع چربى بز و مصوصات و قريصات معمول از مثل اناردانه و عصارات ترش و ميخوش و حل طيب مع گشنيز و مانند آن است و از شرابها نبيند مويز عفص بود .
و اما ادويهء مثل عصارات قايضه مخلوط به گل ارمنى و صمغ و اضمده از سويق و قسب و بهى و گل سرخ و مانند آن و مراهم مذكور براى ضعف معده و كبد است .
و اما مقويهء