به روغن آس نفع كند .
و آنچه قوى و جامع است اين است كه بگيرند و روغن كنجد و لبان و ساذج و شب هر واحد دو درم زعفران و مر هر واحد دوازده درم و با طلا و روغن گل جمع كنند .
و از آنچه در اين باب نافع ادويهاى است كه نفع به تليين و تعديل كنند و شحوم و اوراك و لعابات و عصارات و ادهان و مغريات مثل نشاسته و غبار آسيا و كتيرا و مانند آن .
و علاج شق به اين نسخهء جامع آن است زوفاى رطب مغز ساق گوساله نشاستهء مغسول پيه بط و ماكيان و روغن گل از اين قبيل است كه بگيرند مغز ساق گاو و نشاسته مساوى و طلا كنند .
و ايضا مرهم مقل به كوهان شتر .
و ايضا مغز ساق بقر و خمير آرد جو مساوى سوده مجرب است .
و ايضا مغز ساق گاو و مغز ساق گوزن و پيه گوزن هر واحد يك اوقيه موميائى نيم اوقيه روغن كنجد دو اوقيه نشاسته اوقيه كتيرا اوقيه با روغن كنجد جمع كنند و روغنهاى نافع در شقاق كه در آنجا حرارت بسيار و ورم نباشد روغن خيرى و روغن سوسن و روغن خسته مشمش و روغن خستهء شفتالو است و در آن مقل حل كنند و تبخير به مقل سرشته نافع است .
و اما شقاق ورمى علاجش معلوم شده و در آن قميوليا به روغن آس نفع مىكند و در قوابض و زيت انفاق بنشانند .
و ايضا مازو به طلا پخته ضماد كنند .
و اما شقاق بواسيرى محتاج به استعمال مرهم و اشربه است و حب مقل به سكبينج شب و روز بخورند .
و چون از شقاق چيزى سائل گردد بگيرند پنبه و آن را در آب شب تر كرده خشك كنند و مسح مقعد بدان نمايند و از حوامض و قوابض و مجفف براز اجتناب كنند و اغذيه ايشان شوربا و استفاناخيه و ملوخيه با كوهان شتر و شحوم ماكيان و بط سازند و شورباى كرنب و زردهء بيضه نيمبرشت و خصوصا قبل سائر طعام و خاگينه زردهء بيضه و گندنا و پياز به روغن گاو غير شديد العقد نافع است و جوز هندى و بادام و فانيز مفيد بود و طريق تغذيه ايشان طريق تغذيه اصحاب بواسير است .
[ گيلانى ]
گيلانى مينويسد كه اگر شقاق به سبب مرور صفرا از بدن باشد مراهم بارده و لعابات سرد استعمال نمايند حتى كه آثار حدت صفرائى كه مقعد را به مرور خود بر آن ايذا رسانيده زائل شود و گاهى استفراغ صفرا به اين مطبوخ خيارشنبر كرده مىشود بگيرند تمر هندى بست درم آلو بخارا و عناب هر واحد پانزده عدد بنفشه سه درم جوشانيده و پانزده درم فلوس خيارشنبر ماليده صاف كرده بعد پرهيز صادق بنوشند و تبديل مزاج او به شربت بنفشه يا نيلوفر يا جلاب يا شربت ورد غير مسهل يا لعاب اسپغول به شكر يا شيرهء تخم خرفه كنند .
و اگر به سبب كثرت اسهالات باشد علاجش دفع سبب است و در شقاق بواسيرى مرهم سفيداب استعمال نمايند مداومت تليين طبيعت به اغذيهء ملينه و اشربه به حسب مزاج كنند و بدترين اغذيه براى ايشان آن است كه مغلظ خون باشد مثل لحم بقر و نمك سود و كرنب و چيز كهنه و لحم صيد و اكثار از توابل حاره .
[ مجوسى ]
مجوسى گويد كه اين دوا شقاق مقعد را نافع مغز ساق گاو و مغز ساق گوزن با پيه آنها هر واحد ده درم موم سفيد پنج درم موميايى سه درم همه را سائيده و موم را به اندك روغن بنفشه گداخته با مغزها مرهم سازند و بر موضع طلا كنند .
و ايضا بگيرند مغز ساق گاو و در مرهم سفيداب و مرهم باسليقون و همه را آميخته در هاون حل كنند و طلا سازند و يا بگيرند راتينج و زفت هر واحد يك جزو و هر دو را در روغن بنفشه و اندك پيه ماكيان گداخته زرده بيضه و قدرى افيون آميخته طلا نمايند .
و ايضا مغز ساق بقر يك اوقيه زفت رومى نيم اوقيه سفيداب ارزيز و مرداسنگ هر واحد سه اوقيه موم مصفى يك اوقيه روغن گل چهار اوقيه موم و زفت و مغز را به روغن گداخته بر آن مرداسنگ و سفيداب در هاون انداخته حل كنند تا مستوى گردد .
و اگر با شقاق التهاب و حرارت باشد به مرهم سفيداب معمول به سفيدى بيضه و اندكى كافور طلا كنند و يا بگيرند آب عنب الثعلب و آب برگ خطمى و آب برگ خرفه و بر آن روغن گل اندازند و موم گداخته در هاون قيروطى سازند و بر موضع طلا كنند كه ان شاء الله تعالى نافع بود .
[ سيد اسماعيل و ايلاقى ]
سيد اسماعيل و ايلاقى گويند كه اگر سبب شقاق ورم مقعد يا امتلاى رگها يا بواسير باشد كه شكافته شود اول رگ باسليق زنند و فصد رگهاى صافن و مأبض همه سودمند و نافعتر بود و حجامت ميان هر دو سرين نافع .
و اگر ورم با حرارت و سوزش بود سفيدى بيضه مرغ و روغن گل در هاون سرب بسايند تا سياه شود طلا كنند .
و اين مرهم كافورى طلا كردن سودمند موم سفيد دو نيم درم روغن گل ده درم سفيداب ارزيز ده درم مرداسنگ مربى سه درم نشاسته افيون هر واحد يك درم كافور نيم درم همه را نرم سوده در موم و روغن گداخته داخل كرده اندك سفيدهء بيضه مرغ آميخته استعمال كنند .
و مرهم سفيداب همان است كه در مبحث ورم مقعد در قول صاحب كامل گذشت مگر آب عنب الثعلب عوض حى العالم و خبازى است و وزن كندر دو درم و نيم .
و اگر حرارت قوى بود سفيدهء بيضهء مرغ و كافور با مرهم مذكور يار كنند .
و اگر شقاق با گرمى و سوزش نبود اين مرهم مقل به كار برند و نسخهء آن در قول عيسى گذشت .
و اگر در مرهم مغز ساق گاو و خمير جو كه در قول شيخ مذكور شد نشاسته سوده افزايند و هر سه مساوى بگيرند سودمند بود .
و نسخه مرهم زوفاى رطب و مغز ساق گوساله و مرهم مغز ساق گوزن همان است كه در قول شيخ گذشت .
و اگر ورم بارد باشد برگ كرنب به آب نخود جوشانيده با پيه گاو بكوبند و مرهم ساخته بنهند كه درد بنشاند و آماس را تحليل كند و پيوسته در آب گرم نشانند .
و اگر ورم صلب بود بگيرند مرداسنگ پرورده و سفيدهء ارزيز و موم زرد و پيه بط و پيه مرغ خانگى هر يك چهار درم زعفران يك نيم درم زردهء بيضهء پخته دو عدد روغن كنجد به قدر كفايت و مرهم سازند و مقل با كوهان شتر سرشته دود كردن نافع بود .
و اگر در شقاق طبع قبض بود به خيارشنبر و بنفشه و حب مقل نرم كنند و نسخهء حب مقل همان است كه در بحث بواسير در قول ابو سهل گذشت و در آن مقل سى درم است الا در اينجا هليلهء كابلى عوض هليلهء سياه است .
و اگر در اين حب پنج درم شيطرج زياده كنند منفعت پنجنوش